comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՆՐԱ ԱՊՐԱԾ ԿՅԱՆՔԸ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏԳԱՄ Է ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐԻՆ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՆՐԱ ԱՊՐԱԾ ԿՅԱՆՔԸ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏԳԱՄ Է ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐԻՆ

Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

 Օ­րի­նա­չա­փու­թյո՞ւն է, թե՞ պար­զա­պես պա­տա­հա­կա­նու­թյուն, ինք­ներդ դա­տեք... Ի­տա­լիա­յի Սուրբ Ղա­զար կղ­զու գրա­դա­րա­նին (ի դեպ, աշ­խար­հի ա­մե­նա­մեծ հայ­կա­կան գրա­դա­րա­նին) նվի­րե­լով Լեո­նիդ Ազ­գալ­դյա­նի ու Վլա­դի­միր Բա­լա­յա­նի մա­սին հե­ղի­նա­կածս գիր­քը, վե­րա­դար­ձա Վե­նե­տիկ և ՙԱ­լեք­սանդր՚ հյու­րա­նո­ցում ստա­ցա աղջ­կաս ու­ղար­կած հա­ղոր­դագ­րու­թյու­նը. ՙՄայ­րի՜կ, վեր­ջա­պես... Լեո­նիդն ու Վլա­դի­մի­րը Ար­ցա­խի հե­րոս­ներ են՚։ Հուզ­մուն­քիս չափ ու սահ­ման չկար, տա­րի­ներ ի վեր շյուղ առ շյուղ հա­վա­քե­լով նրանց մա­սին պա­տում­նե­րը, նրանց պայ­քա­րի հե­րո­սա­կան դր­վագ­նե­րը, հո­գուս բո­լոր թե­լե­րով կապ­վել էի նրանց ու նրանց հա­րա­զատ­նե­րի հետ։

Քիչ է ա­սել` ու­րախ եմ կր­կին անդ­րա­դառ­նա­լու իմ հե­րոս­նե­րին՝ նրանց ՙԱր­ցա­խի հե­րոս՚ բարձ­րա­գույն կո­չում շնոր­հե­լու կա­պակ­ցու­թյամբ, հե­րոս­ներ, ո­րոնց լու­սա­վոր կեր­պարն ու­ղե­նիշ է սե­րունդ­նե­րին...

ՀՀ և ԼՂՀ ՙՄար­տա­կան խաչ՚ ա­ռա­ջին աս­տի­ճա­նի շքան­շա­նա­կիր, Ան­կա­խու­թյան բա­նա­կի հրա­մա­նա­տար, Ա­զա­տագ­րա­կան բա­նա­կի հիմ­նա­դիր-հրա­մա­նա­տար և ար­դեն ՙԱր­ցա­խի հե­րոս՚, ՙՈս­կե ար­ծիվ՚ շքան­շա­նա­կիր, ֆի­զի­կոս¬գիտ­նա­կան Լեո­նիդ Ռու­բե­նի Ազ­գալ­դյա­նի ապ­րած կյան­քը հայ­րե­նա­սի­րու­թյան պատ­գամ է սե­րունդ­նե­րին։
Ազ­գա­յին զար­թոն­քի ռազ­մա­կան փու­լում ար­դեն նա հիա­նա­լի հաս­կա­նում էր, թե ինչ է սպաս­վում երկ­րին։ Ի սկզ­բա­նե զբաղ­վում էր զեն­քի ար­տադ­րու­թյամբ, խո­րա­պես ու­սում­նա­սի­րում ռազ­մա­կան գոր­ծը։ 89-ին Մով­սես Գոր­գի­սյա­նը Լեո­նի­դին ա­ռա­ջար­կեց ստանձ­նել ՙԱն­կա­խու­թյան բա­նա­կի՚ հրա­մա­նա­տա­րի պաշ­տո­նը։ Չա­փա­զանց խո­րա­ցած լի­նե­լով զեն­քի ու զի­նամ­թեր­քի ար­տադ­րու­թյան մեջ՝ Լեո­նի­դը Գոր­գի­սյա­նի ա­ռա­ջարկն ըն­դու­նեց վեր­ջի­նիս զոհ­վե­լուց հե­տո՝ հան­դի­պե­լով Ա­շոտ Նա­վա­սար­դյա­նին։ Դառ­նա­լով զո­րա­միա­վոր­ման հրա­մա­նա­տար՝ ա­ռա­ջին իսկ պա­հից Ազ­գալ­դյա­նը լուրջ ու հիմ­նա­վոր ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րով հան­դես ե­կավ։ Հիա­նա­լի գի­տեր Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հը և զին­վո­րա­կան գոր­ծին տի­րա­պե­տում էր հմուտ սպա­յի վս­տա­հու­թյամբ։ Նրանց ա­ռա­ջին ռազ­մա­կան բա­զան Վար­դե­նի­սի Գյու­նաշ­լի գյու­ղում էր, և այս­տեղ նա սկ­սեց իր զի­նա­կից­նե­րին վե­րա­պատ­րաս­տել զին­վո­րի։ Ռազ­մա­կան գոր­ծի կազ­մա­կեր­պու­մը նրա տա­րերքն էր։ Երբ սկս­վեց Շար­դու­մը, Լեո­նի­դը չա­փա­զանց վս­տահ էր, որ հաղ­թա­նա­կը գա­լու է միայն պա­տե­րազ­մի դաշ­տում, միայն ռազ­մա­կան հաղ­թա­նակ­նե­րով։ Ար­ցա­խում նա միա­վո­րեց լա­վա­գույն մար­տիկ­նե­րին։ ՙԱ­զա­տագ­րու­թյան բա­նա­կը՚ բարձր մար­տա­կան պատ­րաստ­վա­ծու­թյուն ու­նե­ցող կազ­մա­վո­րում էր և ծան­րակ­շիռ հաղ­թա­նակ­ներ տա­նե­լով, շատ քիչ զո­հեր էր տա­լիս։
Լ. Ազ­գալ­դյա­նը ծն­վել է 1942թ. նո­յեմ­բե­րի 22-ին, Թբի­լի­սիում։ 1941թ. ըն­տա­նի­քը տե­ղա­փոխ­վել է Երևան: Մռա­վյա­նի ան­վան դպ­րոցն ա­վար­տե­լուց հե­տո Լեո­նիդն ըն­դուն­վեց Մոսկ­վա­յի Լո­մո­նո­սո­վի ան­վան հա­մալ­սա­րա­նի ռա­դիո­ֆի­զի­կա­յի ֆա­կուլ­տե­տը։ Մոր մա­հից հե­տո ու­սու­մը կի­սատ թող­նե­լով վե­րա­դար­ձավ` ու­սու­մը շա­րու­նա­կե­լու Երևա­նում։ Դար­ձավ ռա­դիո­ֆի­զի­կոս, գիտ­նա­կան, գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան ինս­տի­տու­տի տնօ­րեն... Ար­ցա­խյան հե­րո­սա­մար­տը նոր էջ բա­ցեց շա­տե­րի, այդ թվում և Լ. Ազ­գալ­դյա­նի կյան­քում։ Ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի հիմ­նա­դիր¬հրա­մա­նա­տա­րը մաս­նակ­ցեց Բուզ­լուխ, Էր­քեջ, Մա­նա­շիդ, Մա­րա­ղա, Կի­չան, Ծամ­ծոր, Տող, Ի­մե­րեթ¬Քե­րե­վենդ, Չայ­ղու­վու­շան, Աղ­դա­բան, Մա­նիք­լու, Բաշ Գյու­նե­փա­յա, Օր­թա Գլու­նե­փա­յա, Սր­խա­վենդ բնա­կա­վայ­րե­րի պաշտ­պա­նա­կան ու ա­զա­տագ­րա­կան մար­տե­րին։ Ա­զա­տագ­րա­կան բա­նա­կը, Լ. Ազ­գալ­դյա­նի հրա­մա­նա­տա­րու­թյամբ, ութ հս­կա­յա­ծա­վալ ռազ­մա­գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում, քսա­նյոթ բնա­կա­վայր ա­զա­տագ­րե­լով` քիչ վի­րա­վոր­ներ և ե­րեք զոհ ու­նե­ցավ։ Մե­կու­կես տար­վա հաղ­թա­կան մար­տե­րից հե­տո՝ վեց զոհ։ Ա­հա այս­պի­սի ռազ­մա­կան միա­վոր էր ստեղ­ծել մտա­վո­րա­կա­նը, գիտ­նա­կանն ու մեծ հայ­րե­նա­սե­րը, ո­րի մա­սին նո­րան­կախ Հա­յաս­տա­նի պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­րար Վազ­գեն Մա­նու­կյանն ա­սել է. ՙԱյս ա­թո­ռին Լեո­նիդ Ազ­գալ­դյա­նը պի­տի նս­տեր՚։

Լեո­նի­դին պաշ­տոն պետք չէր, նա այլ մտա­հո­գու­թյուն­ներ, նպա­տակ­ներ ու ե­րա­զանք­ներ ու­ներ... Տե­սա­ժա­պա­վե­նում պահ­պան­ված նրա կեն­դա­նի խոսքն աս­վա­ծի վկա­յու­թյուն­նե­րի շար­քից է. ՙԱյդ­տեղ (նկա­տի ու­նի ողջ Լեռ­նա­հա­յաս­տա­նը), փաս­տո­րեն, ֆոր­պոստն է մեր ազ­գի` Գե­տա­շեն, Շա­հու­մյան, Ար­ցախ, մնա­ցած վայ­րե­րը, ին­քը՝ Զան­գե­զու­րը։ Դրանք գտն­վում են ան­մի­ջա­պես ոչն­չաց­ման վտան­գի տակ, և սրանք դա­տարկ խոս­քեր չեն, դա, ի­րոք, էդ­պես է։ Ցան­կա­ցած պա­հի, մի փոքր կազ­մա­կերպ­ված ուժ կա­րող է կտ­րել, կա­տա­րել հար­ձա­կում և կրկ­նել տասն­հինգ թի­վը։ Հեշ­տու­թյամբ՚։ Իսկ երբ իր զոհ­վե­լու մա­սին հեր­թա­կան լու­րերն էին պտտ­վում, նա հա­կա­դար­ձում էր ա­սե­կո­սե­նե­րին հետևյալ խոս­քե­րով. ՙՄի հա­վա­տա­ցեք, ե­թե գան ձեզ ա­սեն, որ ես զոհ­վել եմ։ Ես Իս­թամ­բու­լի պա­րիսպ­նե­րի տակ եմ ընկ­նե­լու՚... Հայ Դա­տին մաս­նակ­ցել ե­րա­զող հրա­մա­նա­տարն ըն­կավ դա­վա­դիր կրա­կո­ցից 1992թ. հու­նի­սի 21-ին։ Հրա­մա­նա­տար Ազ­գալ­դյա­նը բռ­նեց հա­վեր­ժի ճա­նա­պար­հը` իր մշ­տա­գո ներ­կա­յու­թյամբ ո­գի նե­րար­կե­լով իր զոր­քին։
-Լեո­նի­դը մարդ էա­կի, հո­ղից ծն­վա­ծի ո­գե­ղեն դառ­նա­լու ա­պա­ցույցն է Հա­յաս­տա­նում,¬ ա­սում էր կա­մա­վո­րա­կան Սար­գիս Հաց­պա­նյա­նը։
Մար­տա­կեր­տի ա­զա­տա­մար­տիկ­նե­րի տա­րած­քա­յին խոր­հր­դի նա­խա­գահ Գրի­գո­րի Միր­զո­յա­նի վկա­յու­թյամբ, հրա­մա­նա­տա­րի ա­նա­րատ ա­նու­նը միշտ ի­րենց շուր­թե­րին է։ ՙՀի­շում եմ,¬ ա­սում է Գրի­գո­րին,¬ մի ան­գամ հեր­թա­պա­հում էի, ինձ տղա­ներ մո­տե­ցան, զրույ­ցի բռն­վե­ցինք։ Ա­վե­լի ճիշտ` եր­կու խոսք փո­խա­նա­կե­ցի հետ­նե­րը։ Լեո­նիդն ու Վլա­դի­միրն այդ պա­հին մո­տե­նում էին: Լեո­նիդն ա­սաց՝ զեն­քերդ ու շո­րերդ հանձ­նիր ու տուն գնա։ Ա­մո­թից քիչ էր մնում գե­տի­նը մտ­նեի։ Բայց ո՞վ կհան­դգ­ներ հրա­մա­նա­տա­րի հրա­մա­նը չկա­տա­րել, չնա­յած գի­տեի, ա­ռանձ­նա­կի մեղք չեմ գոր­ծել։ Մի խոս­քով են­թարկ­վե­ցի։ Մեծ վի­րա­վո­րանք էր դա ինձ հա­մար։ Ա­մա­չում էի տուն գնալ և ա­սել, որ զեն­քը ձեռ­քիցս վերց­րել են։ Դա այդ օ­րե­րին ան­պատ­վու­թյուն էր։ Լեո­նի­դից քաշ­վում էի, իսկ Վլա­դի­մի­րի հետ հա­մա­գյու­ղա­ցի­ներ ենք, ու մի փոքր ա­վե­լի ար­քով էի։ Ե­րե­կո­յան գնա­ցի նրանց տուն՝ խնդ­րե­լու, որ բա­րե­խո­սի` զենքս ու շո­րերս վե­րա­դարձ­նեմ։ Վլա­դի­միրն ա­սաց. մի եր­կու օր հան­գս­տա­ցիր, տես­նեմ ինչ եմ ա­նում։ ՙԲա­րե­բախ­տա­բար՚ եր­կու օ­րից Մա­տա­ղի­սի ուղ­ղու­թյամբ մար­տե­րը վեր­սկ­սում են։ Ես շտա­պում եմ այն­տեղ և հան­դի­պում Լեո­նի­դին ու Վլա­դի­մի­րին։ Նրանք ՙՎի­լի­սի՚ մի­ջից հա­նում են գն­դա­ցիրս ու ինձ տա­լիս, ու այդ­պես կր­կին մար­տա­դաշտ եմ վե­րա­դառ­նում։ Նրանց եր­կա­թյա կար­գա­պա­հու­թյու­նը ինք­նան­պա­տակ չէր, և դա քաջ գի­տակ­ցում էինք բո­լորս՚։
Միշտ և ա­մե­նուր Լեո­նիդն առջևից էր գնում... Փո­խա­դարձ հար­գանք, նվիր­վա­ծու­թյուն, անձ­նա­կան օ­րի­նակ. սրանք ո­րակ­ներ էին, ո­րից պատ­կա­ռում էին տղա­նե­րը, ձգ­տե­լով նման­վել ի­րենց հրա­մա­նա­տա­րին։

ՙՆա բա­ցա­ռիկ նվիր­վա­ծու­թյամբ, բա­ցա­ռիկ քա­ջու­թյամբ օժտ­ված մար­տիկ էր,¬ ա­սում է Մար­տա­կեր­տի ճա­կա­տի ռազ­մա­կան խոր­հր­դի ան­դամ Ներ­սես Օ­հան­ջա­նյա­նը,¬ Լեո­նի­դը լուրջ, գի­տակ մարդ էր, մտա­վո­րա­կան և ռազ­մա­կան ար­վես­տի հա­մաշ­խար­հա­յին փոր­ձին տի­րա­պե­տող մե­կը, ով ու­սում­նա­սի­րել էր Լի­բա­նա­նի, Իս­րա­յե­լի, Ռու­սաս­տա­նի ռազ­մա­կան փոր­ձը և այդ սին­թե­զից ու­զում էր ստա­նալ հայ­կա­կան մեն­թա­լի­տե­տին հա­մա­պա­տաս­խան միա­վոր։ Լեո­նի­դի նպա­տակն էր մեր տղա­նե­րից պատ­րաս­տել ռազ­միկ­ներ (ՉՏՌվ)։ Ռազ­մի­կը պի­տի լի­նի նվիր­ված, իր ան­ձը դնի զո­հա­սե­ղա­նին ու պա­տե­րազ­մի պատ­մա­կան հայ­րե­նի­քի բո­լոր ծի­րե­րում, իսկ Լեո­նի­դը հե­ռագ­նա նպա­տակ­ներ ու­ներ։ Զին­վո­րի մի տիպ էր ա­ռա­ջա­ցել, ո­րը փաս­տո­րեն օ­րի­նակ էր ծա­ռա­յում... չխ­մել, չծ­խել, բա­ցա­ռա­պես նվիր­ված լի­նել զի­նար­վես­տին, ռազ­մա­կան գոր­ծին։ Լեո­նի­դի տղա­ներն ա­մեն ին­չով տար­բեր­վում էին մնա­ցած ջո­կատ­նե­րի մար­տիկ­նե­րից։ Լեո­նիդն ու Վլա­դի­միրն ստեղ­ծե­ցին այդ դպ­րո­ցը, և դա վա­րա­կիչ դար­ձավ ամ­բողջ շր­ջա­նի, ան­գամ Ար­ցա­խի հա­մար։ Նրանք դո­ղում էին յու­րա­քան­չյուր փամ­փուշ­տի հա­մար, որ ա­վե­լորդ կո­րուստ չտա­յին, ո­րով­հետև այն շատ սուղ մի­ջոց­նե­րով էր ձեռք բեր­վում, մեծ դժ­վա­րու­թյամբ։ Լեո­նիդն ա­սում էր՝ մենք փոք­րա­թիվ ենք և պի­տի ու­նե­նանք մո­դել և ռազ­միկ­ներ, մեր յու­րա­քան­չյուր զին­վոր պի­տի կռ­վի 20-ի դեմ։ Մենք խոր­հր­դա­յին բա­նակ չենք, որ մե­ծա­թիվ զո­հեր տանք, ա­մեն հար­ցում պի­տի լի­նենք խնա­յող՚։
Լի­նե­լով գիտ­նա­կան, հա­սուն տա­րի­քում զին­վո­րագր­վեց հայ­րե­նի­քին ու իր անձ­նա­կան օ­րի­նա­կով մարդ­կանց ո­գեշն­չում էր։ Լեո­նի­դը տե­սա­բան էր, բայց եր­բեք ե­րի­տա­սարդ զին­վոր­նե­րից հետ չէր մնում մար­տա­կան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ։ Նման ին­տե­լեկ­տի, նման ռազ­մա­կան գոր­ծի գի­տա­կը բա­ցա­ռիկ երևույթ էր։ Ինձ միշտ զար­մաց­րել է նրա մասշ­տա­բա­յին մտա­ծո­ղու­թյու­նը։ Ի­րե­նից ա­ռա­ջին ան­գամ լսե­ցի, որ պի­տի ա­մուր թի­կունք լի­նի, պի­տի ա­զա­տագր­վի Քար­վա­ճա­ռը, որ մեր թի­կուն­քից վտանգ չզ­գանք։ Շատ ծրագ­րեր նրա կող­մից էին ա­ռա­ջադր­վում, և միշտ մեզ պար­տադ­րում էր, որ ա­րա­գաց­նենք այս կամ այն գոր­ծըն­թա­ցը։
Պահ­պան­վում է Լեո­նի­դի ձայ­նագր­ված խոս­քը՝ ուղղ­ված ազ­գին։ Նա պա­հան­ջում էր լի­նել զգոն, պատ­րաստ մեծ մար­տե­րի, նոր Ա­վա­րայ­րի ու Սար­դա­րա­պա­տի։ Մենք պետք է կռ­վե­լով ու հաղ­թե­լով ապ­րենք, ա­սում էր։
Նրա գա­ղա­փա­րա­կից ու մար­տա­կան ըն­կե­րոջ` Հով­սեփ Հով­սե­փյա­նի խոս­քով, Լեո­նի­դը չա­փա­զանց պա­հանջ­կոտ էր, չկար­դա­լու, չի­մա­նա­լու ի­րա­վունք ոչ ոք չու­ներ։
ՙՆրա հետ հան­դի­պե­լուց հե­տո,¬ վեր­հի­շում Հով­սե­փը,-մեր զրույց­նե­րի հիմ­նա­կան թե­ման դար­ձավ Արևմտյան Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­մը։ Նա միշտ կրկ­նում էր, որ այս կռի­վը պայ­քա­րի ա­ռա­ջին փուլն է։ Պետք է ազ­գը միա­վոր­վի, ու­ժեղ բա­նակ ստեղ­ծի, որ կա­րո­ղա­նանք մեր ազ­գա­յին խն­դիր­նե­րը ներ­կա­յաց­նել աշ­խար­հին։ Միայն ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նա­չու­մը չէր, որ կարևո­րում էր, այլև մեր ազ­գի ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյունն իր պատ­մա­կան հո­ղե­րի վրա։ Սա էր նրա նպա­տա­կը։ Դրա հա­մար էր Ար­ցա­խյան ա­զա­տա­մար­տը հա­մա­րում մեր պայ­քա­րի ա­ռա­ջին փու­լը։ Եվ եր­բեք չէր ըն­դու­նում, որ Ար­ցա­խը պետք է լի­նի ա­ռան­ձին հան­րա­պե­տու­թյուն, այլ դա Հա­յաս­տանն է, և վերջ։ Նրա հա­մար և՜ Ար­ցախ, և՜ Նա­խիջևան, և՜ Գան­ձակ, և՝ Արևմտյան Հա­յաս­տան, դրանք ամ­բող­ջը Հա­յաս­տան են, և՝ վերջ...

 

 

 

Last modified onԵրկուշաբթի, 09 Սեպտեմբերի 2019 16:11