comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
Խճանկար http://artsakhtert.com Tue, 15 Oct 2019 00:58:24 +0000 Joomla! - Open Source Content Management hy-am ԱՄՐՈՑ ՙՔԱՐՈՒՏ՚ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27618-2019-10-14-16-57-50 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27618-2019-10-14-16-57-50 Սլա­վա ՍԱՐԳՍՅԱՆ Պատմաբան,…

 Ամ­րո­ցի մա­սին պատ­մա­կան աղ­բյուր­նե­րում տե­ղե­կու­թյուն­ներ չեն պահ­պան­վել։ Այն գտն­վում է Քա­շա­թա­ղի շր­ջա­նի հա­րա­վա­յին թևում, ներ­կա­յիս Քա­րո­տան գյու­ղից 2,6 կմ հա­րավ, Ո­րո­տան և Հա­կա­րի գե­տե­րի միջև։ Պատ­մա­կա­նո­րեն Քա­շու­նիք գա­վա­ռի մաս է կազ­մում։

Աշ­խար­հագ­րա­կան կոոր­դի­նատ­ներն են՝ N 39 12 56,4, E 46 43 15.5։ Բարձ­րու­թյու­նը ծո­վի մա­կար­դա­կից 836 է։ Բուն ամ­րոցն ամ­րաց­ված է շր­ջա­պա­րիսպ­նե­րով, ո­րի ներ­փակ տա­րած­քի ա­ռա­վե­լա­գույն եր­կա­րու­թյու­նը 107, լայ­նու­թյու­նը 36 մ է, ո­րը կազ­մում է 3680 քմ։ Պարս­պա­պա­տե­րի ընդ­հա­նուր եր­կա­րու­թյու­նը 278 մ է։ Պա­րիսպ­նե­րը կա­ռուց­ված են մի­ջին չա­փե­րի ճեղ­քած մոխ­րա­գույն ա­վա­զա­քա­րից և գե­տա­բե­րան­նե­րից հա­վաք­ված գլա­քա­րե­րից՝ ա­մուր կրա­շա­ղա­խով։ Ներ­կա­յումս գետ­նի մա­կե­րե­սին նշ­մար­վում է սոսկ 1.5-2.2 մ լայ­նու­թյամբ պարս­պա­պա­տե­րի հիմ­նա­մա­սե­րի ուր­վա­գի­ծը։ Նկա­տե­լի է, որ պա­տե­րը ամ­րաց­ված են ե­ղել ոչ հա­մա­չափ դա­սա­վոր­ված փոքր, ուղ­ղան­կյուն որմ­նա­հե­ծան­նե­րով։ Ամ­րո­ցի ներ­սի տա­րած­քը հիմ­նա­կա­նում հարթ է ու դա­տարկ։ Կա­ռու­ցա­պատ­ման հետ­քեր նկատ­վում են միայն հա­րա­վա­յին կող­մում, այն էլ հատ­վա­ծա­բար ուր­վագծ­վող հիմ­նա­պա­տե­րի տես­քով։
Ու­շագ­րավ է ամ­րո­ցի գլ­խա­վոր մուտ­քի կա­ռուց­ված­քը։ Այն գտ­վում է հա­րա­վա­յին կող­մում, գե­տե­րի խառ­նա­րա­նի դեմ-դի­մաց: Ան­ցու­ղին արևել­քից հսկ­վում էր հզոր աշ­տա­րա­կով, իսկ հա­րա­վից՝ մտ­նո­ղի թի­կուն­քին նա­յող ներ­փակ սե­նյա­կով։ Գլ­խա­վոր մուտ­քի արևե­լյան աշ­տա­րա­կը մոտ 4.0 X 4.5 մ չա­փե­րով ար­տա­քի­նից հն­գա­նիստ զանգ­ված է, ո­րի պահ­պան­ված ստո­րին մա­սը միա­ձույլ է։ Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ նրա վերևի հատ­վածն ու­նե­ցել է սնա­մեջ ծա­վալ։ Ճիշտ նմա­նա­տիպ աշ­տա­րակ է տե­ղա­կայ­ված նաև ամ­րո­ցի հա­րավ-արևմտյան ան­կյու­նում։ Բա­ցի այս եր­կու աշ­տա­րակ­նե­րից ու կից հիմ­նա­պա­տե­րից, պահ­պան­վում են նաև ցո­կո­լա­յին հատ­վա­ծի 1.5-2.0 մ բարձ­րու­թյամբ զանգ­ված­նե­րը։ Վեր­ջին­ներս գլ­խի­վայր ըն­կած են ի­րենց իսկ հիմ­քե­րի դի­մաց։ Պոկ­ված, ըն­կած զանգ­ված­նե­րի դիրքն ակն­հայ­տո­րեն վկա­յում է, որ այս եր­կու աշ­տա­րակ­նե­րը ժա­մա­նա­կին պայ­թեց­վել են։ Ամ­րո­ցի կրա­շա­ղա­խով կա­ռուց­ված պա­րիսպ­նե­րի ա­վեր­վա­ծու­թյան աս­տի­ճա­նը թույլ է տա­լիս են­թադ­րե­լու, որ դրա կոր­ծան­ման մեջ առ­կա է հատ­կա­պես մարդ­կա­յին գոր­ծո­նը։
Ամ­րո­ցա­կալ բլ­րի լան­ջե­րին կա­ռու­ցա­պատ­ման ցայ­տուն հետ­քեր չեն նշ­մար­վում։ Միայն արևե­լյան կող­մում նկա­տե­լի են ո­րոշ պա­տա­շա­րե­րի մնա­ցորդ­ներ, ո­րոն­ցից կա­րե­լի է հան­գել այն հետևու­թյան, որ ամ­րոցն ու­նե­ցել է նաև երկ­րորդ՝ ստո­րին պարս­պա­շար։ Իսկ արևե­լյան՝ Հա­կա­րի գե­տին նա­յող լան­ջին հիմ­նա­կան պարս­պագ­ծի տակ փոր­ված պաշտ­պա­նա­կան խրա­մա­տը, ըստ ա­մե­նայ­նի, վե­րա­բե­րում է ուշ ժա­մա­նակ­նե­րի՝ են­թադ­րա­բար վեր­ջին ա­զա­տագ­րա­կան պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ­նե­րին։ Ամ­րո­ցի տա­րած­քը հա­րուստ է վեր­գետ­նյա խե­ցե­ղե­նով, ո­րոնց շար­քում մեծ թիվ են կազ­մում հատ­կա­պես ու­ռու­ցիկ եզ­րա­պա­տով ուղ­ղան­կյուն կղ­մին­դր­նե­րի ու դրանց կի­սա­խո­ղո­վա­կաձև կա­փա­րիչ­նե­րի բե­կոր­նե­րը։ Վեր­գետ­նյա խե­ցե­ղե­նի ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րից դա­տե­լով, այս ու­շագ­րավ ամ­րո­ցը կա­րե­լի է վե­րագ­րել XIV-XVII դդ.։

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Mon, 14 Oct 2019 16:54:46 +0000
Ի­ՐԱ­ԶԵԿ­ՄԱՆ ԴԱ­ՍԸՆ­ԹԱՑ­ՆԵՐ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27594-2019-10-11-16-03-20 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27594-2019-10-11-16-03-20 Լաու­րա ԳՐԻ­ԳՈ­ՐՅԱՆ

 Օ­զո­նա­յին շեր­տի պահ­պա­նու­թյան խն­դի­րը, ո­րը Երկ­րի կեն­դա­նի օր­գա­նիզմ­նե­րը պաշտ­պա­նում է ուլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րի կոր­ծա­նիչ ազ­դե­ցու­թյու­նից, հա­մար­վում է ա­ռաջ­նա­յին բո­լոր եր­կր­նե­րի հա­մար։

Օ­զո­նի շեր­տի պահ­պա­նու­թյու­նը սահ­ման­ներ չի ճա­նա­չում, այս խնդ­րի վե­րաց­ման շուրջ մի­մյանց հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցում է աշ­խար­հի 194 եր­կիր: Սա մի հիմ­նախն­դիր է, ո­րը մտա­հո­գում է ողջ մարդ­կու­թյա­նը, ուս­տի յու­րա­քան­չյուր ոք պետք է իր ներդ­րումն ու­նե­նա օ­զո­նի շեր­տի պահ­պա­նու­թյան գոր­ծում:
Ներ­կա­յում ինչ­պես ողջ աշ­խար­հում, այն­պես էլ Հա­յաս­տա­նում և Ար­ցա­խում այդ ուղ­ղու­թյամբ տար­բեր մի­ջո­ցա­ռում­ներ են ձեռ­նարկ­վում, մաս­նա­վո­րա­պես՝ կազ­մա­կերպ­վում են ի­րա­զեկ­ման դա­սըն­թաց­ներ։
Օ­րերս էլ Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան է­կո­լո­գիա­կան կր­թու­թյան և դաս­տիա­րա­կու­թյան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի 2019 թվա­կա­նի ծրագ­րի շր­ջա­նակ­նե­րում ԱՀ բնա­պահ­պա­նու­թյան և բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան աշ­խա­տա­կից­նե­րի նա­խա­ձեռ­նու­թյամբ Օ­զո­նա­յին շեր­տի պահ­պա­նու­թյան մի­ջազ­գա­յին օր­վա կա­պակ­ցու­թյամբ ի­րա­զեկ­ման դա­սըն­թաց­ներ անց­կաց­վե­ցին: Նա­խա­րա­րու­թյան բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի և բնա­պահ­պա­նու­թյան կա­ռա­վար­ման բաժ­նի պետ Էլ­լա­դա Ա­րա­մյա­նի տե­ղե­կատ­վու­թյամբ՝ նա­խա­ձեռ­նած մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի շար­քը մեկ­նար­կել է Բեր­ձո­րի դպ­րոց­նե­րից: Ի­րա­զեկ­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ անց­կաց­վե­ցին նաև Կար­միր Շու­կա­յի, Թա­ղա­վար­դի և Ճար­տա­րի դպ­րոց­նե­րում: Մի­ջո­ցառ­ման կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րը ներ­կա­յաց­րին օ­զո­նա­յին շեր­տի հիմ­նախն­դի­րը և ուլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու ե­ղա­նակ­նե­րը՝ շեշ­տե­լով, որ մթ­նո­լոր­տի օ­զո­նա­յին շեր­տի քայ­քա­յու­մը մարդ­կու­թյա­նը սպառ­նա­ցող բնա­պահ­պա­նա­կան վտանգ­նե­րից է: Ըստ Է. Ա­րա­մյա­նի՝ ա­շա­կերտ­նե­րը ման­րակր­կիտ տե­ղե­կու­թյուն­ներ ստա­ցան արևի բա­րե­րար ազ­դե­ցու­թյան, ջեր­մու­թյան անհ­րա­ժեշ­տու­թյան, ինչ­պես նաև ուլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րի վնա­սա­կար ազ­դե­ցու­թյան մա­սին: ՙՆրանք տե­ղե­կա­ցան, որ օ­զո­նա­յին շեր­տի քայ­քա­յու­մը կվ­տան­գի բո­լոր կեն­դա­նի օր­գա­նիզմ­նե­րի, այդ թվում նաև մար­դու կյան­քը: Ի­մա­ցան, որ օ­զո­նա­յին շեր­տի քայ­քայ­ման հետ կմե­ծա­նա մաշ­կի քաղց­կե­ղով և կա­տա­րակ­տով հի­վանդ մարդ­կանց թի­վը, այն կբե­րի ջեր­մո­ցա­յին է­ֆեկ­տի ու­ժե­ղաց­ման: Մեր կող­մից պատ­կե­րա­վոր ներ­կա­յաց­վե­ցին նաև արևի վնա­սա­կար ճա­ռա­գայթ­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու բո­լոր մի­ջոց­նե­րը, ցու­ցադր­վեց ու­սու­ցո­ղա­կան մուլտ­ֆիլմ՚,- ա­սաց Է. Ա­րա­մյա­նը:
Մի­ջո­ցառ­ման ա­վար­տին ե­րե­խա­նե­րին բա­ժան­վե­ցին ուլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու մա­սին կա­նոն­ներ պա­րու­նա­կող ծո­ցա­տետ­րեր:
Նշենք, որ նման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը շատ կարևոր են ա­շա­կերտ­նե­րի է­կոկր­թա­կան դաս­տիա­րա­կու­թյան գոր­ծում, քա­նի որ դպ­րո­ցում տր­վող տե­սա­կան գի­տե­լիք­նե­րից զատ անհ­րա­ժեշտ են նաև ի­րա­զեկ­ման- գործ­նա­կան դա­սըն­թաց­ներ` մա­տաղ սերն­դին բնու­թյան բա­ղադ­րիչ­նե­րին, բնու­թյան մեջ վար­վե­լա­կեր­պի կա­նոն­նե­րին ծա­նո­թաց­նե­լու հա­մար:

;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Fri, 11 Oct 2019 16:02:41 +0000
ՀԱՐ­ՍԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27590-2019-10-11-15-48-09 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27590-2019-10-11-15-48-09 Նվարդ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

Բեր­ձո­րից թեք­վում ենք դե­պի Նո­րա­շե­նիկ, և քա­նի որ մու­թը վրա էր հաս­նում, և լիա­լու­սին էր, սա­րե­րը ուր­վագծ­վում էին պայ­ծառ մաք­րու­թյամբ, իսկ ձո­րե­րը, ո­րոնց եզ­րե­րով անց­նում էր խճու­ղին, ա­ռա­վել ա­հար­կու էին թվում։ Ինձ ու­ղեկ­ցող­նե­րը, որ տե­ղի բնա­կիչ­ներ էին, ա­սա­ցին, որ հե­ղեղ­նե­րից ճա­նա­պար­հը շուտ-շուտ քանդ­վում է, բայց քա­նի որ գտն­վում է շրջ­վար­չա­կազ­մի ու­շադ­րու­թյան կենտ­րո­նում, ա­մեն տա­րի նո­րոգ­վում¬բա­րե­կարգ­վում է: Այս ճա­նա­պար­հին, այս ուղ­ղու­թյան վրա են գտն­վում Վար­դու­տը, Ար­տա­շա­վին, Նո­րա­շե­նի­կը, հե­տո է­լի գյու­ղեր, գյու­ղեր...

Ճա­նա­պար­հին մե­քե­նա­նե­րի շարժ կար, հատ­կա­պես բեռ­նա­տար, թափ­քա­ծածկ. մեղ­վա­փե­թակ­նե­րը սա­րե­րից ի­ջեց­նում էին հար­թա­վայ­րա­յին տա­րածք­ներ։ Բնու­թյունն ինձ թվաց կու­սա­կան ու վայ­րի, հատ­կա­պես երբ ա­ռա­վո­տը բաց­վեց, ու տե­սա, թե ինչ­պես սկյու­ռը պն­դու­կը ոտ­քե­րի մեջ բռ­նած, ցատ­կո­տե­լով բարձ­րա­ցավ տա­նիք. տան­տի­րու­հին՝ Լի­լի­թը բա­ցատ­րեց, որ տաք տեղ են ճա­րել, ձմեռ­վա պա­շար են հա­վա­քում, ձմե­ռում են տա­նի­քի տակ։
Նո­րա­շե­նի­կում տներն ի­րա­րից հե­ռու են` ի տար­բե­րու­թյուն ար­ցա­խյան ա­վան­դա­կան ո­րոշ գյու­ղե­րի, որ­տեղ տներն ընդ­հա­նուր պա­տեր ու­նեն, բա­կերն ընդ­հա­նուր են կամ ի­րար մի­ջով։ Տնե­րի ա­րան­քում ա­զատ հո­ղա­հան­դակ­ներ կան, և տեղ¬տեղ ցց­ված բնա­կան քա­րա­ժայ­ռե­րը մի ա­ռան­ձին գե­ղեց­կու­թյուն են հա­ղոր­դում տե­սա­րան­նե­րին։
Գյու­ղի հետ մեր ծա­նո­թու­թյունն սկս­վում է Սարգ­սյան­նե­րի ըն­տա­նի­քից։
Արևի շո­ղե­րի մեջ ֆռֆ­ռում են ա­մե­նա­տար­բեր չափ­սե­րի ման­կա­կան շո­րեր՝ փռ­ված մի շատ եր­կար լվաց­քա­պա­րա­նի վրա։ Ման­կա­մարդ կի­նը վեր­ջին շո­րը փռեց ու շրջ­վեց մեր կող­մը, որ մո­տե­ցել ու կանգ­նել էինք ցան­կա­պա­տի մյուս կող­մում։
Կար­ծե­ցինք, թե տան աղ­ջիկն է, բայց պարզ­վեց, որ հարսն է։ Պարզ­վեց, որ վեց ե­րե­խա­նե­րի մայրն ինքն է։
Ծա­նո­թա­նում ենք։ Ի­րի­նան Շի­րա­կի մար­զի գյու­ղե­րից է։ Ե­րե­խա­նե­րից մե­ծը սո­վո­րում է եր­րորդ դա­սա­րա­նում, փոք­րը մեկ տա­րե­կան է։


-Սի­րո՞ւմ ես ե­րե­խա­նե­րի հետ զբաղ­վել,- հարց­նում եմ։


-Ե­սիմ։ Էդ­պես ստաց­վեց,- պա­տաս­խա­նեց՝ կռա­հե­լով հար­ցիս են­թա­տեքս­տը։


-Չե՞ս ձանձ­րա­նում. շոր լվա¬փռի~, ամ­բողջ օ­րը՝ ե­փի¬թա­փի~...


-Ին­չըխ ձանձ­րա­նամ։ Չեմ հասց­նում գոր­ծերս ա­նեմ¬պրծ­նեմ՝ օ­րը մթ­նում է։ Համ էլ լվաց­քի մե­քե­նան... ապ­րած կե­նա, շատ է օգ­նում։ Բայց եր­կու օր է լվաց­քը ձեռ­քով եմ ա­նում, մե­քե­նան փչա­ցել է, կի­սուրս գա, տա­նի Բեր­ձոր կամ Ստե­փա­նա­կերտ, սար­քել տա։ ¬ Ա­ռանց այն էլ քն­քուշ խոսքն ա­վե­լի է նր­բա­նում, երբ կի­սու­րի ա­նու­նը տվեց։


-Հե՞շտ ես հար­մար­վել գյու­ղին։


-Դե, ես էլ հո քա­ղա­քից չեմ, գյու­ղի աղ­ջիկ եմ։ Նո­րա­շե­նի­կը մի տե­սակ ոնց որ աշ­խար­հից կտր­ված լի­նի, բայց ինձ շատ է դուր գա­լիս։ Բնու­թյու­նը շատ սի­րուն է, և աղ­մու­կից շատ հե­ռու ենք։ Էս լռու­թյու­նը մար­դու հո­գուն հան­գս­տու­թյուն է բե­րում։


-Հասց­րե՞լ եք բան­ջա­րե­ղեն¬բան ցա­նել։


-Հա։ Բայց կո­վը ցան­կա­պա­տը ջար­դեց¬մտավ, լո­բու ար­խե­րը կե­րավ, լո­լի­կի թփե­րը կոխ­կր­տեց, մնա­ցած մասն էլ ե­րաշտ ե­ղավ, չո­րա­ցավ...
-Կա­րո­ղա­նու՞մ եք հասց­նել:


-Ա­մեն ինչ լավ է։ Ե­րե­խա­նե­րը նպաստ են ստա­նում։


-Ինչ­քա՞ն։ Հե­րի­քո՞ւմ է։


-Մինչև 70 հա­զար։ Բայց կի­սուրս մեզ շատ է օգ­նում։

Ոչ մի տր­տունջ, ոչ մի բո­ղոք, գո­հու­թյուն էր ճա­ռա­գում կնոջ դեմ­քից, և զգում եմ, որ ի­րեն չի կեղ­ծում, ա­սում է այն, ինչ մտա­ծում է.
-Էս­տեղ մար­դիկ էլ են շատ լա­վը, շատ բա­րի են։ Գյու­ղը ոնց որ մի ըն­տա­նիք, ու­րա­խու­թյուն լի­նի, թե տխ­րու­թյուն, միա­սին ենք։
... Տնից դուրս է գա­լիս և մեր զրույ­ցին խառն­վում է տան աղ­ջի­կը, որ սո­վո­րում է 11-րդ դա­սա­րա­նում։


-Ի՞նչ ե­րա­զանք ու­նես, Ա­նուշ։


-Դպ­րո­ցը վեր­ջաց­նեմ, դի­զայ­նի գծով ու­սումս շա­րու­նա­կե­լու եմ, և ան­պայ­ման Երևա­նում։


-Մշա­կույ­թի տուն կամ ա­կումբ ու­նե՞ք։


-Ու­նենք, բայց մի քիչ հե­ռու է։ Ա­կում­բա­վա­րը լավ է աշ­խա­տում, ակ­տիվ է, միշտ մի­ջո­ցա­ռում­ներ է կազ­մա­կեր­պում։ Մենք նույ­նիսկ կո­լեկ­տի­վով գնա­ցել ենք Բեր­ձոր՝ Երևա­նից ե­կած հայտ­նի երգ­չի հա­մեր­գը լսե­լու։ Շատ հե­տաքր­քիր էր։¬Ու ա­վե­լաց­նում է։¬Բայց ինչ­քան լավ կլի­ներ, ե­թե մեր գյու­ղում ման­կա­պար­տեզ լի­ներ։


-Ե­թե ա­մեն ըն­տա­նի­քում ձեր տան պես 6 ե­րե­խա լի­նի, ման­կա­պար­տեզ էլ կու­նե­նաք։


Ե­րե­խա­նե­րը մե­կիկ¬մե­կիկ դուրս էին ե­կել. ո­րը ջրի ծո­րա­կի, ո­րը` առ­վի եզ­րի խո­տի մեջ խա­ղում էին։ Մե­կը մե­կից սի­րուն, խո­շոր աչ­քե­րով, ո­րը շի­կա­հեր, ո­րը սևա­հեր...
Խնդ­րե­ցի, որ լու­սան­կա­րենք, հար­սը հրա­ժար­վեց՝ կի­սուրս ի­մա­նա, հե­տո...
Ա­նու­շը մոր՝ Սու­սա­նի երևա­նյան հե­ռա­խո­սա­հա­մա­րը տվեց, պատ­րաս­տա­կա­մու­թյուն հայտ­նե­լով հա­մա­ցան­ցով լու­սան­կար ու­ղար­կել։
Նո­րա­շե­նի­կի հար­սի գե­ղա­նի պատ­կե­րը, հո­գու բա­ցա­ռիկ խո­նար­հու­թյան հետ, ամ­բող­ջաց­նում էր բնան­կա­րը, ո­րի մեջ մի զար­մա­նա­լի մաք­րու­թյուն ու գե­ղեց­կու­թյուն կար։
…Սու­սա­նի հետ ծա­նո­թա­նում եմ հե­ռա­խո­սով։ Պատ­մեց, որ ե­րա­զել է Ղա­րա­բա­ղը տես­նել, իսկ հե­տո, երբ Շար­ժու­մը սկս­վեց, հե­տաք­րք­րու­թյունն ա­վե­լի մե­ծա­ցավ։ Հա­րա­զատ եղ­բայ­րը՝ Հո­վիկ Մել­քո­նյա­նը, զոհ­վել է Ար­ցա­խյան պա­տե­րազ­մում, 1992-ին, Մռա­վի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ։ Եվ պա­տա­հա­կան չէր, որ 2000¬ին գյում­րե­ցու ըն­տա­նի­քը հաս­տատ­վեց Նո­րա­շե­նի­կում։ Ար­ցախն ի­րեն դուր է գա­լիս… 2016¬ին գյու­ղից մի քա­նի կի­լո­մետր հե­ռու ա­կա­նի վրա մե­քե­նա պայ­թեց, ո­րը ա­ռիթ դար­ձավ, որ­պես­զի ա­կա­նա­զերծ­ման աշ­խա­տանք­նե­րին կա­նանց էլ ներգ­րա­վեն։ Սու­սա­նը շր­ջա­կա գյու­ղե­րից մի քա­նի կա­նանց հետ սակ­րա­վոր դար­ձավ։ Սո­վո­րե­ցին, պատ­րաստ­վե­ցին, եր­կու տա­րի աշ­խա­տե­լուց հե­տո տա­րի­քի ա­ռա­ջանց­ման պատ­ճա­ռով Սու­սա­նը թո­ղեց աշ­խա­տան­քը։ Ըն­տա­նի­քի ամ­բողջ հոգ­սը կնոջ ու­սե­րին է։ Մեծ ըն­տա­նի­քը Նո­րա­շե­նի­կում տե­ղա­վոր­ված է եր­կու­սե­նյա­կա­նոց բնա­կա­րա­նում։ Բայց նրանք հա­մոզ­ված են, հույ­սով սպա­սում են, որ բնա­կա­րա­նի հար­ցը կլուծ­վի, պայ­ման­նե­րը կբա­րե­լավ­վեն։

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Fri, 11 Oct 2019 15:41:08 +0000
ԱՊ­ՐԵՆՔ ԵՎ ԳՈՐ­ԾԵՆՔ ՆՐԱ Օ­ՐԻ­ՆԱ­ԿՈՎ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27578-2019-10-09-12-06-45 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27578-2019-10-09-12-06-45 ԱՊ­ՐԵՆՔ ԵՎ ԳՈՐ­ԾԵՆՔ ՆՐԱ Օ­ՐԻ­ՆԱ­ԿՈՎ
Հեր­մի­նե ԽԱ­ՉԱՏ­ՐՅԱՆ

 Տա­րի­ներ ա­ռաջ կյան­քից ան­ժա­մա­նակ հե­ռա­ցավ ԱՀ ԶԱՀՄ հիմ­նա­դիր-նա­խա­գահ Գա­լյա Առս­տա­մյա­նը։ Նրա ծնն­դյան 80-ա­մյա­կը լրա­ցավ սեպ­տեմ­բե­րի 23-ին։

ԱՀ ԶԱՀՄ զոհ­ված ա­զա­տա­մար­տիկ­նե­րի հու­շա­թան­գա­րա­նում ո­չինչ չի փոխ­վել` բա­ցա­ռու­թյամբ ցա­վա­լի փաս­տի. այ­ցե­լու­նե­րին այ­սօր դի­մա­վո­րում է ոչ ին­քը՝ Գա­լյա Առս­տա­մյա­նը։
Ար­ցա­խա­մայր։ Այս­պես են ճա­նա­չում բո­լո­րը նրան։ Վեր­ջերս զրու­ցե­ցի նրան ծա­նոթ ու մտե­րիմ ան­ձանց հետ։

Պատ­մա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի թեկ­նա­ծու Մհեր Հա­րու­թյու­նյա­նը բարձր է գնա­հա­տում տի­կին Գա­լյա­յի ան­ցած ճա­նա­պար­հը։ Գ. Առս­տա­մյա­նը ոչ միայն խո­րը հետք է թո­ղել ի­րեն ճա­նա­չող­նե­րի սր­տե­րում ու հու­շե­րում, այլև Ար­ցա­խի նո­րա­գույն պատ­մու­թյան է­ջե­րում։ Հու­շա­թան­գա­րա­նի կա­մար­նե­րի ներ­քո հա­զա­րա­վոր մա­նուկ­ներ հասց­րել են զգալ տի­կին Գա­լյա­յի հո­գա­տա­րու­թյունն ու ջերմ վե­րա­բեր­մուն­քը։ Նա միշտ սի­րով էր հյու­րըն­կա­լում ե­րե­խա­նե­րին, ոգևո­րում և բազ­մա­թիվ հայ­րե­նա­սի­րա­կան մի­ջո­ցա­ռում­ներ ու ա­րիու­թյան դա­սեր կազ­մա­կեր­պում հենց թան­գա­րա­նում՝ այն հա­մոզ­մամբ, որ ներ­կա ու գա­լիք սե­րունդ­նե­րը պի­տի դաս­տիա­րակ­վեն նա­հա­տակ հե­րոս­նե­րի հաղ­թա­կան ո­գով, ան­կոտ­րում կամ­քով։
Ա­շա­կերտ­նե­րի ու ու­սու­ցիչ­նե­րի հու­շե­րում խո­սում է որ­դե­կո­րույս ար­ցա­խու­հին` իր ժո­ղովր­դի ճա­կա­տագ­րին անմ­նա­ցորդ նվի­րյա­լի հա­վա­տով։ Նրա անձ­նա­կան վշ­տի ծո­վին միա­խառն­վում էր հայ որ­դե­կո­րույս մայ­րե­րի տա­ռա­պան­քը, վե­հու­թյունն ու ա­րիու­թյու­նը։ Նա, որ սփո­փան­քի կա­րիք էր զգում, ու­րիշ­նե­րին սփո­փող մայր էր, քույր ու սր­տա­ցավ խոր­հր­դա­տու։
1994 թվա­կա­նից ի վեր տի­կին Գա­լյան ղե­կա­վա­րում էր իր իսկ հիմ­նադ­րած ԱՀ զոհ­ված ա­զա­տա­մար­տիկ­նե­րի հա­րա­զատ­նե­րի միու­թյու­նը։ Նա իր ամ­բողջ ուժն է նվի­րա­բե­րել թան­գա­րա­նի ստեղծ­ման սր­բա­զան գոր­ծին։ Ես շատ ա­ռիթ­ներ եմ ու­նե­ցել շփ­վե­լու տի­կին Գա­լյա­յի հետ, հիա­նա­լու նրա­նով։ Նրա մեջ մարդ­կա­յին ա­ռա­քի­նու­թյուն­նե­րի ան­սահ­ման պա­շար կար։
Մինչ կյան­քին հրա­ժեշտ տա­լը, զրու­ցել էի նրա հետ, գրա­ռում­ներ կա­տա­րել. իմ այն հար­ցին, թե ինչ­պե՞ս ո­րո­շեց թան­գա­րան ստեղ­ծել, նա պա­տաս­խա­նեց.
ՙԻմ որ­դու զոհ­վե­լուց հե­տո ամ­բողջ օ­րը գե­րեզ­մա­նո­ցի ճա­նա­պարհ­նե­րին էինք։ Զոհ­վա­ծե­րի հա­րա­զատ­նե­րով հա­վաք­վում, զրու­ցում էինք, ի­րար խոր­հուրդ­ներ տա­լիս։ Տուն չէի գա­լիս։ Հե­տո մտա­ծե­ցի, որ մի կա­ռույց ստեղ­ծենք, հա­վաք­վենք, ի­րար օգ­նենք։ Քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նից խնդ­րե­ցի, որ սե­նյակ տրա­մադ­րեն։ Նոր զո­հեր էին լի­նում, տներն էի գնում, այն ժա­մա­նակ նկար­ներ էին տա­լիս, հա­վա­քում էի։ Բա­ցի այդ, 1993-ից սկ­սեց լույս տես­նել ՙՄար­տիկ՚ թեր­թը։ Դրանք էլ էի պա­հում։ Կա­մա՛ց-կա­մաց մեծ ար­խիվ էի ստեղ­ծել։ Հե­տո գրան­ցե­ցի միու­թյու­նը, մի փոքր ան­կյուն էի սար­քել։ Ար­դեն 20 տա­րի է՝ աշ­խա­տում ենք։ Մենք նվիր­ված էինք մեր բա­նա­կին ու պե­տու­թյա­նը։ Ճիշտ է, դժ­վար տա­րի­ներ էին, բայց մեզ օգ­նում էին սփյուռ­քից ու Հա­յաս­տա­նի տար­բեր կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րից։

Թան­գա­րա­նը ստեղծ­վել է 2002 թվա­կա­նին։ Ար­դեն շատ նկար­ներ ու­նեի, ար­խի­վը գնա­լով մե­ծա­նում էր։ Վատ տա­րի­ներ էին, շատ դժ­վա­րու­թյամբ ստեղ­ծե­ցի։ Այս­քան զոհ­ված­նե­րի նկար­նե­րը Երևա­նում մե­ծաց­նում էի, շր­ջա­նակ­նե­րի մեջ դնում ու բե­րում։ Ամս­վա մեջ մի քա­նի ան­գամ գնում-գա­լիս էի՚։
Ու­սուց­չու­հի Լիա­նա Գրի­գո­րյանն իր հեր­թին կարևո­րեց Գ. Առս­տա­մյա­նի հայ­րե­նան­վեր աշ­խա­տան­քը՝ Շարժ­ման օ­րե­րից մինչև թան­գա­րա­նի ստեղ­ծու­մը։
ԼՂՀ ՙՄայ­րու­թյուն՚ ՀԿ նա­խա­գահ Հաս­միկ Մի­քա­յե­լյա­նը, ով Գ. Առս­տա­մյա­նի հետ եր­կար ճա­նա­պարհ է ան­ցել, խո­սեց նրա հայ­րե­նա­սի­րու­թյան, նվիր­վա­ծու­թյան մա­սին, նաև այն մա­սին, որ տի­կին Գա­լյան Ղա­րա­բա­ղյան շարժ­ման ա­ռա­ջա­մար­տիկ­նե­րի շար­քում էր՝ թե՜ ստո­րագ­րա­հա­վաք­նե­րի և թե՜ ցույ­ցե­րի ժա­մա­նակ։ Հե­տա­գա տա­րի­նե­րին, չնա­յած մեծ վիշտ ու­ներ հո­գում, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, կյանքն ու պայ­քա­րը ե­ռում էին նրա մեջ։
Բա­նաս­տեղծ, բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր Սոկ­րատ Խա­նյա­նի փաս­տարկ­մամբ՝ մեր ժո­ղովր­դի հաղ­թա­նակ­նե­րը տե­ղի են ու­նե­ցել նաև հայ մայ­րե­րի շնոր­հիվ։ Տի­կին Գա­լյան աս­վա­ծի ճշ­մա­րիտ օ­րի­նակ­նե­րից մեկն է՝ իր հե­րո­սա­կա­նու­թյամբ, աշ­խա­տա­սի­րու­թյամբ, կեն­սա­սի­րու­թյամբ։ Ըստ Խա­նյա­նի՝ նա նաև դար­ձավ տա­րե­գիր` մեկ առ մեկ հա­վա­քե­լով ու պատ­մու­թյա­նը պահ տա­լով նա­հա­տակ-հե­րոս­նե­րի կեն­սագ­րու­թյու­նը, նրանց գոր­ծած սխ­րանք­նե­րը։
Ա­ԿԱՀՄ նա­խա­գահ Վե­րա Գրի­գո­րյա­նը հա­վաս­տեց, որ ան­չափ ծանր է Գա­լյա Առս­տա­մյա­նի կո­րուս­տը, միա­ժա­մա­նակ հույս հայտ­նեց, որ որ­դին՝ Ար­թուր Առս­տա­մյա­նը, ար­ժա­նիո­րեն շա­րու­նա­կե­լու է մոր կի­սատ թո­ղած գործն ու պայ­քա­րը։
ԼՂՀ աշ­խա­տան­քի և Հայ­րե­նա­կան մեծ պա­տե­րազ­մի վե­տե­րան­նե­րի խոր­հր­դի նա­խա­գահ Սեր­գեյ Բար­սե­ղյա­նի խոս­քով՝ տի­կին Գա­լյան ի­րենց շար­քե­րում է ու մաս­նա­կիցն է իր հո­բե­լյա­նին։ Նա ներ­կա է իր ստեղ­ծած հու­շա­թան­գա­րա­նով, իր ապ­րած կյան­քով ու գոր­ծով, ո­րի աշ­խար­հագ­րու­թյու­նը լայն է ու ընդ­գր­կուն։ Նա ճա­նաչ­ված ու սիր­ված ա­նուն է ոչ միայն Ար­ցա­խում ու Հա­յաս­տա­նում։ Նրա բա­րի լույսն ու բա­րի գի­շե­րը նա­հա­տակ տղա­նե­րի հետ էր, և նա ոչ միայն զոհ­վա­ծի մայր էր, այլև բո­լոր զոհ­ված­նե­րի մայ­րե­րի մայ­րը։
Զոհ­ված ա­զա­տա­մար­տի­կի այ­րի, Մար­տա­կեր­տի հու­շա­թան­գա­րա­նի տնօ­րեն Մա­րիե­տա Գաբ­րիե­լյա­նի խոս­քով՝ տի­կին Գա­լյան ինքն էլ ոչ պա­կաս հե­րոս էր՝ իր ապ­րած տա­րի­նե­րով։
Հո­բե­լյա­րի թո­ռը՝ Ալ­բերտ Առս­տա­մյա­նը, ով սի­րե­լի տա­տի­կի հետ կապ­ված է ջերմ հու­շե­րով, նրա­նից շատ բան է սո­վո­րել, իսկ ա­մե­նից ա­ռաջ` սո­վո­րել է լի­նել ու­ժեղ, ինչ էլ որ պա­տա­հի։
Գ. Առս­տա­մյա­նի ստեղ­ծած հու­շա­թան­գա­րա­նը մեծ ժա­ռան­գու­թյուն է` կտա­կած գա­լիք սե­րունդ­նե­րին։ Այն նաև ռազ­մա­հայ­րե­նա­սի­րա­կան դաս­տիա­րա­կու­թյան դարբ­նոց է։ Ար­թուր Առս­տա­մյա­նը, ով մոր մա­հից հե­տո ստանձ­նել է նրա ա­ռա­քե­լու­թյու­նը, մի ա­ռի­թով ա­սել էր. ՙՄայրս ե­ղել է բո­լոր զոհ­ված­նե­րի մայ­րը, ես կլի­նեմ բո­լոր որ­դե­կո­րույս մայ­րե­րի որ­դին: Ի­հար­կե, ես Գա­լյա Առս­տա­մյան չեմ կա­րող դառ­նալ, բայց կձգ­տեմ լիար­ժեք շա­րու­նա­կել նրա գոր­ծը՚։
Հարկ է նշել, որ հու­շա­թան­գա­րա­նի նա­խաս­րա­հում բաց­վել է Գ. Առս­տա­մյա­նին նվիր­ված ան­կյուն, որ­տե­ղից տի­կին Գա­լյան հս­կում է տղա­նե­րի ան­դոր­րը:
Ապ­րենք և գոր­ծենք նրա օ­րի­նա­կով, հի­շենք ու գնա­հա­տենք նրանց, ով­քեր ի­րենց գոր­ծու­նեու­թյամբ հա­վեր­ժաց­րել են մեր հե­րոս­նե­րի ան­մար հի­շա­տա­կը։

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Wed, 09 Oct 2019 12:04:01 +0000
ՄԱՅ­ՐԵՐՆ ԸՆԴ­ԴԵՄ ՊԱ­ՏԵ­ՐԱԶՄ­ՆԵ­ՐԻ ՈՒ ԲՌ­ՆՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ... http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27577-2019-10-09-12-03-12 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27577-2019-10-09-12-03-12 ՄԱՅ­ՐԵՐՆ ԸՆԴ­ԴԵՄ ՊԱ­ՏԵ­ՐԱԶՄ­ՆԵ­ՐԻ ՈՒ ԲՌ­ՆՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ...
Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

Հար­ցազ­րույց ՙՄայր Հա­յաս­տան XXI՚ սո­ցիալ-մշա­կու­թա­յին ՀԿ նա­խա­գահ
Գա­յա­նե ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱ­ՆԻ հետ։

 

-Տի­կին Գա­յա­նե, ձեր հռ­չա­կագ­րում որ­պես բնա­բան եք ընտ­րել ՙԱշ­խար­հի մայ­րեր, ան­կախ ազ­գից ու կրո­նից, միա­ցեք ընդ­դեմ պա­տե­րազմ­նե­րի և բռ­նու­թյուն­նե­րի՚ խոս­քե­րը: Կբա­ցե՞ք փա­կագ­ծե­րը։
-Մենք ապ­րում ենք ոչ սո­վո­րա­կան ժա­մա­նակ­նե­րում, և փաս­տա­ցի ոչ մի եր­կիր ա­պա­հո­վագր­ված չէ էք­ստ­րե­մալ ի­րա­վի­ճակ­նե­րից։ Բո­լոր մեծ ու փոքր խն­դիր­նե­րը կապ­ված են բնա­պահ­պա­նու­թյան, հա­մա­ճա­րակ­նե­րի, ա­հա­բեկ­չու­թյան և պա­տե­րազմ­նե­րի հետ։ Այս բո­լոր, մեղմ ա­սած, սպառ­նա­լիք­նե­րը ան­մի­ջա­պես ազ­դում են մարդ­կու­թյան ներ­կա­յի և, ին­չու չէ, ա­պա­գա­յի վրա, իսկ ա­մե­նից ա­ռաջ և ա­մե­նից շատ մարդ­կու­թյան ա­մե­նաան­պաշտ­պան էակ­նե­րին՝ ե­րե­խա­նե­րին։ Թեև փր­կա­րա­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րի ժա­մա­նակ ա­ռա­ջին հեր­թին ու­շադ­րու­թյուն է դարձ­վում կա­նանց և ե­րե­խա­նե­րին, ի­րա­կա­նում դրանք միայն կան­խար­գե­լիչ մի­ջոց­ներ են։ Որ­քան էլ ցա­վա­լի է, պի­տի փաս­տենք, որ մեր ե­րե­խա­նե­րը լիար­ժեք պաշտ­պան­ված չեն ագ­րե­սիա­նե­րից, բռ­նու­թյուն­նե­րից, նվա­ճո­ղա­կան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րից... Եվ ո՞վ, ե­թե ոչ մայ­րե­րը պի­տի հա­մախ­մբ­վեն ու միաս­նա­կան ու­ժե­րով պայ­քա­րեն նման ար­հա­վիրք­նե­րի դեմ։ Իսկ նրանք, ով­քեր այ­սօր թվում է, թե պաշտ­պան­ված են, վա­ղը կա­րող են հայ­տն­վել նմա­նա­տիպ խն­դիր­նե­րի է­պի­կենտ­րո­նում։ Կա միայն մեկ ելք՝ հնա­րա­վո­րինս նվա­զա­գույ­նի հասց­նել կո­րուստ­նե­րը։ Քա­նի որ մենք խո­սում ենք և մտա­հոգ­ված ենք մարդ­կու­թյան ա­պա­գա­յով՝ հան­ձին մեր զա­վակ­նե­րի, ու­րեմն, տրա­մա­բա­նա­կան է, որ հատ­կա­պես մայ­րերն սկ­սեն այս գոր­ծըն­թա­ցը։
-Ո­րո՞նք են այն ա­ռաջ­նա­հերթ խն­դիր­նե­րը, ո­րոնց շուրջ ար­դեն աշ­խա­տում եք և ինչ­պի­սի՞ հե­ռագ­նա նպա­տակ­ներ ու­նեք։
-Մի փոքր հեռ­վից սկ­սեմ... Կով­կա­սում ապ­րող ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մոտ կա մի հրա­շա­լի ա­վան­դույթ. մայ­րը (նշա­նա­կու­թյուն չու­նի` ինչ ազ­գու­թյան) կանգ­նում է եր­կու կռ­վող կող­մե­րի մեջ­տե­ղում և գետ­նին է նե­տում իր գլ­խա­շո­րը։ Դա թշ­նա­մու­թյա­նը վերջ տա­լու, այն դա­դա­րեց­նե­լու խոր­հր­դա­նիշ է, մոր պա­հանջ, որ­պես­զի տղա­մար­դիկ գտ­նեն փոխ­զիջ­ման տար­բե­րակ­ներ։
Մեր կազ­մա­կեր­պու­թյան նպա­տակ­նե­րից մեկն էլ այն է, որ ՙմայ­րա­կան գլ­խա­շո­րը՚ վե­րած­վի ժա­մա­նա­կա­կից գոր­ծի­քի՝ ընդ­դեմ բռ­նու­թյուն­նե­րի և պա­տե­րազմ­նե­րի։ Ռազ­մա­գե­րի­նե­րը գտն­վում են Ժնևի Կոն­վեն­ցիա­յի պաշտ­պա­նու­թյան տակ, մենք պա­հան­ջում ենք, որ ե­րե­խա­նե­րը գտն­վեն Մայ­րա­կան Կոն­վեն­ցիա­յի պաշտ­պա­նու­թյան տակ, ո­րի ստեղծ­ման հա­մար էլ աշ­խար­հի բո­լոր մայ­րե­րին կոչ ենք ա­նում միա­նալ Մայ­րե­րի հա­մաշ­խար­հա­յին շարժ­մա­նը։ Ե­րե­խա­նե­րը անգ­նա­հա­տե­լի ար­ժեք են մոր հա­մար և ոչ միայն... Մեր հիմ­նա­կան նպա­տակն է աշ­խար­հի մայ­րե­րի հետ միա­սին կան­խել բռ­նու­թյուն­ներն ու պա­տե­րազմ­նե­րը։ Սա մեզ հա­մար կարևո­րա­գույն խն­դիր է։
-Եվ ո՞րն է կազ­մա­կեր­պու­թյան հիմ­նա­կան ա­ռա­քե­լու­թյու­նը։

-Կան շատ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ` ՙԲժիշկ­ներ ա­ռանց սահ­մա­նի՚ , ՙԽա­ղա­ղա­սեր­ներ՚, ՙԽա­ղա­ղա­պահ­ներ՚ և այլն, ո­րոնք կա­տա­րում են մար­դա­սի­րա­կան ա­ռա­քե­լու­թյուն։ Սա­կայն զին­ված ընդ­հա­րում­նե­րի ժա­մա­նակ տե­ղան­քում շա­րու­նա­կում են ապ­րել ե­րե­խա­ներ ու կա­նայք, ո­րոնք փախ­չե­լու, թաքն­վե­լու տեղ ու հնա­րա­վո­րու­թյուն չու­նեն։ Այդ ող­բեր­գա­կան ի­րա­վի­ճա­կը ծա­նոթ է շատ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի` Գե­նո­ցիդ, Հո­լո­քոստ, Սո­մա­լի, Կամ­բո­ջա, ա­րա­բա­կան աշ­խարհ... դժ­բախ­տա­բար այս ցու­ցա­կը չի կր­ճատ­վում, միայն փոխ­վում են աշ­խար­հագ­րա­կան ան­վա­նում­նե­րը։ Դժ­վար է գե­րագ­նա­հա­տել մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի դե­րը ե­րե­խա­նե­րի փր­կու­թյան գոր­ծում։ Փրկ­ված ե­րե­խա­նե­րից շա­տե­րը դառ­նում են շնոր­հա­լի, ար­ժա­նա­վոր քա­ղա­քա­ցի­ներ այն եր­կր­նե­րում, ո­րոնք նրանց հա­մար դառ­նում են երկ­րորդ հայ­րե­նիք։ Մենք՝ հա­յերս, շնոր­հա­կալ ենք բո­լոր այն ազ­գե­րին, ով­քեր փր­կե­ցին հայ որ­բե­րին։ Այ­սօր, մեր թի­կուն­քում ու­նե­նա­լով ա­զատ, ան­կախ հան­րա­պե­տու­թյուն, աշ­խար­հի հետ հա­ղոր­դակց­վում ենք ցան­կա­ցած ժա­մա­նակ, ցան­կա­ցած վայ­րում։ Ստեղ­ծե­լով ՙՄայ­րա­կան հա­մաշ­խար­հա­յին օգ­նու­թյան ցանց՚, ին­չը մեր գերն­պա­տակն է, ակ­տիվ մաս­նակ­ցու­թյուն կցու­ցա­բե­րենք կոնֆ­լիկ­տա­յին ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի օ­ջախ­նե­րը մեղ­մե­լու հա­մար։
-Ի՞նչ մե­թոդ­նե­րով եք ա­ռաջ­նորդ­վե­լու, և ո՞րն է լի­նե­լու հիմ­նա­կան գոր­ծի­քա­կազ­մը։
-Հա­մա­ցան­ցի, հան­դի­պում­նե­րի, ֆո­րում­նե­րի մի­ջո­ցով աշ­խար­հում տա­րա­ծե­լու ենք մեր գա­ղա­փար­նե­րը, իսկ մեր հիմ­նա­կան շեշ­տադ­րում­նե­րից մեկն էլ այն է, որ ցա­նա­ցած ե­րե­խա բա­ցար­ձակ ար­ժեք է և թանկ յու­րա­քան­չյու­րիս հա­մար` ինչ գույ­նի, կրո­նի, նա­խա­սի­րու­թյան էլ որ պատ­կա­նե­լիս լի­նի։ Կս­տեղ­ծենք նմա­նա­տիպ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ տար­բեր եր­կր­նե­րում։ Կմ­շա­կենք ՙՄայ­րե­րի պաշտ­պա­նու­թյան մի­ջազ­գա­յին կոն­վեն­ցիա՚, միևնույն ժա­մա­նակ կյան­քի կկո­չեն մի մե­խա­նիզմ` Կոն­վեն­ցիա­յի մի­ջո­ցով կոնֆ­լիկ­տա­յին գո­տում բա­ցե­լու ՙԿյան­քի ճա­նա­պարհ՚՝ ե­րե­խա­նե­րի փր­կու­թյան հա­մար։ Կու­նե­նանք հս­տակ ծրագ­րեր, ե­րե­խա­նե­րին տե­ղա­վո­րող հա­մա­պա­տաս­խան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ, գի­շե­րօ­թիկ­ներ, ըն­տա­նիք­ներ, ընդ­հուպ եր­կր­ներ։ Կմ­շա­կենք ծրագ­րեր բժշ­կա­կան օգ­նու­թյան և ժա­մա­նա­կա­վոր դա­սըն­թաց­ներ՝ փրկ­ված ե­րե­խա­նե­րի հա­մար։ Ին­տեր­նե­տում կտե­ղադ­րենք հա­տուկ ծրա­գիր՝ հա­րա­զատ­նե­րի ո­րոն­ման հա­մար։ Կնա­խա­ձեռ­նենք հան­դի­պում­ներ տար­բեր եր­կր­նե­րի մայ­րե­րի և կոնֆ­լիկ­տի մեջ գտն­վող մայ­րե­րի միջև՝ ա­ռողջ երկ­խո­սու­թյուն ու­նե­նա­լու հա­մար։ Մեր առջև դր­ված խն­դիր­նե­րը չա­փա­զանց շատ են ու դժ­վար... Հո­ղա­գուն­դը բա­ժան­ված է աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տար­բեր խմ­բե­րի ու խմ­բա­վո­րում­նե­րի, տի­րա­կան են տար­բեր հա­վատք­ներն ու բա­րո­յա­կան չա­փա­նիշ­նե­րը, սա­կայն աշ­խար­հում կա մի մե­ծու­թյուն՝ ըն­դու­նե­լի բո­լո­րի հա­մար, դա ՄԱՅՐՆ է։ Մենք հու­սով ենք, որ աշ­խար­հի մայ­րե­րի միա­հա­մուռ ջան­քե­րով կս­տա­նանք Սի­ներ­գիի է­ֆեկ­տը։ Ես հասց­րել եմ լի­նել աշ­խար­հի 54 եր­կր­նե­րում, Ար­ցախ այ­ցե­լում եմ վե­ցե­րորդ ան­գամ, և հա­նուն մեր նպա­տակ­նե­րի պատ­րաստ եմ ՙչա­փել՚ ողջ աշ­խար­հը։
-Ին­չո՞ւ ո­րո­շե­ցիք հենց Ար­ցա­խից սկ­սել ա­ռա­ջին քայ­լը...
-Գա­ղա­փար­նե­րը հենց այն­պես չեն ծն­վում, դրանք ծն­վում են կյան­քի, ժա­մա­նա­կի թե­լադ­րան­քով՝ պայ­մա­նա­վոր­ված պատ­մու­թյամբ... Երբ ա­կա­նա­տես ենք լի­նում չար­դա­րաց­ված պա­տե­րազմ­նե­րի, ա­մեն ան­գամ ես մտա­ծում եմ. իսկ ի՞նչ ենք ա­նում մենք, ին­չո՞ւ են լռում մայ­րե­րը, մենք ծնում, կյանք ենք տա­լիս մեր զա­վակ­նե­րին: Ի վեր­ջո, մայր կո­չու­մը բարձր է, բարձր ա­մեն ին­չից։ Եվ, ան­կախ հա­վատ­քից, քա­ղա­քա­կան հա­յացք­նե­րից, մայ­րը մնում է մայր... Իմ ցան­կու­թյունն է, որ բո­լոր մայ­րե­րը միա­նան, հա­մախ­մբ­վեն բո­լոր ար­հա­վիրք­նե­րին ու բռ­նու­թյուն­նե­րին դի­մա­կա­յե­լու գոր­ծում։ Եվ մենք ու­նենք դրա ի­րա­վուն­քը, ու­նենք կամք դի­մադ­րե­լու, դի­մա­կա­յե­լու ու հաղ­թե­լու։ Չկար­ծեք, թե ադր­բե­ջան­ցի մայ­րե­րը քիչ են լա­ցում կամ քիչ են տու­ժել այս առ­ճա­կա­տում­նե­րից, ա­հա թե ին­չու մենք դի­մում ենք առ­հա­սա­րակ բո­լոր մայ­րե­րին հա­մախ­մբ­վե­լու։ Իսկ ին­չո՞ւ Ար­ցա­խից. ո­րով­հետև Ար­ցա­խում մայ­րե­րի վեր­քը, ցա­վը դեռ թարմ են, նրանք կորց­րել են ի­րենց զա­վակ­նե­րին, եղ­բայր­նե­րին ու հայ­րե­րին, ու խա­ղա­ղու­թյունն այս­տեղ դեռ փխ­րուն է։
-Ար­ցախ այ­ցի շր­ջա­նակ­նե­րում հան­դի­պե­ցիք հան­րա­պե­տու­թյան Նա­խա­գա­հի հետ, ինչ­պե՞ս է նա ար­ձա­գան­քել ձեր նա­խա­ձեռ­նու­թյա­նը։
-Ե­թե ան­կեղծ լի­նեմ` նրա վե­րա­բեր­մունքն ինձ չի զար­մաց­նում, ո­րով­հետև նա միայն ար­ժա­նա­պա­տիվ Նա­խա­գահ չէ, այլև վառ ան­հա­տա­կա­նու­թյուն, և ես կր­կին հիա­ցած եմ մոր հան­դեպ նրա վե­րա­բեր­մուն­քից... Նա ար­ժա­նի հա­յոր­դի է, ար­ժա­նա­վոր զա­վակն իր երկ­րի։ Նա մեզ ըն­դու­նել է ինչ­պես հա­րա­զատ մո­րը կըն­դու­ներ, մեր ցա­վը, մտա­հո­գու­թյուն­նե­րը նա ի­րե­նը դարձ­րեց, մենք չէինք էլ կաս­կա­ծում նրա ա­ջակ­ցու­թյան վրա, ու նա­խա­գա­հա­կան նս­տա­վայ­րից հե­ռա­ցանք ուղ­ղա­կի հիա­ցած։
Իսկ Ար­ցա­խի կա­նանց մա­սին կա­սեմ, որ նրանք մե­զա­նից մի քայլ ա­ռաջ են, նրանք շատ ակ­տիվ են և ու­նեն անս­պառ ե­ռանդ նվիր­վե­լու, ծա­ռա­յե­լու հայ­րե­նի­քին, և իմ ցան­կու­թյունն է, որ նրանց ու­ժը միշտ այդ­պես անս­պառ լի­նի... Իսկ մենք միա­սին կա­րող ենք հաս­նել մեծ ար­դյունք­նե­րի։

 

 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Wed, 09 Oct 2019 11:58:44 +0000
...ԲՈ­ԼՈՐ ՃԱ­ՆԱ­ՊԱՐՀ­ՆԵ­ՐԸ ՏԱ­ՆՈՒՄ ԵՆ ՀՌՈՄ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27537-2019-10-02-11-15-59 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27537-2019-10-02-11-15-59 ...ԲՈ­ԼՈՐ ՃԱ­ՆԱ­ՊԱՐՀ­ՆԵ­ՐԸ ՏԱ­ՆՈՒՄ ԵՆ ՀՌՈՄ
Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

 Մենք՝ լրագ­րող­ներս, մի ա­ռանձ­նա­հա­տուկ ՙթե­րու­թյուն՚ ու­նենք... որ­տեղ և ինչ­պի­սի պայ­ման­նե­րում էլ որ հայ­տն­վենք, մենք մեր կոչ­մա՞ն ա­սեմ, թե՞ մաս­նա­գի­տու­թյան ՙգե­րին՚ ենք։

Վեր­ջերս հան­գս­տա­նա­լու էի մեկ­նել Ի­տա­լիա և նա­խա­պես ո­րո­շել էի ո­չինչ չգ­րել, սա­կայն տպա­վո­րու­թյուն­ներն այն­քան ա­ռատ, բազ­մա­շերտ ու բազ­մա­ժանր էին, որ պար­զա­պես անհ­նար էր դի­մա­կա­յել ՙգայ­թակ­ղու­թյա­նը՚։
ՙԲո­լոր ճա­նա­պարհ­նե­րը տա­նում են Հռոմ՚. հայտ­նի ու հա­ճախ օգ­տա­գործ­վող այս և շատ այլ նման ար­տա­հայ­տու­թյուն­ներ, ո­րոնք թևա­վոր խոս­քե­րի են վե­րած­վել, ու­նեն ի­րենց նա­խա­պատ­մու­թյու­նը… Օ­գոս­տոս կայ­սեր օ­րոք կա­ռուց­վեց Մի­լիա­րիում աու­րեում-ը` մի ոս­կե սյուն, ո­րը կանգ­նեց­վեց Հռո­մի ֆո­րու­մում։ Այդ սյու­նը, ո­րի վրա բրոն­զե տա­ռեր կա­յին, Ի­տա­լիա­յում բո­լոր հռո­մեա­կան ճա­նա­պարհ­նե­րի վերջ­նա­կետն էր։ Այս­տե­ղից էլ ա­ռա­ջա­ցել է հայտ­նի ա­սաց­ված­քը. ՙԲո­լոր ճա­նա­պարհ­նե­րը տա­նում են Հռոմ՚...Եվ այդ ճա­նա­պարհ­նե­րը մի օր մեզ էլ հասց­րին Հռոմ...

Հռոմն աշ­խար­հի հնա­գույն քա­ղաք­նե­րից է, ո­րը ստա­ցել է ՙՀա­վեր­ժա­կան քա­ղաք՚ ա­նու­նը։ Քա­ղաքն ու­նի ա­վե­լի քան 2500 տար­վա պատ­մու­թյուն։ 1871 թվա­կա­նին Հռո­մը դար­ձավ Ի­տա­լիա­յի թա­գա­վո­րու­թյան մայ­րա­քա­ղա­քը, իսկ 1946-ին՝ Ի­տա­լիա­յի Հան­րա­պե­տու­թյան։ Տա­րե­կան ա­վե­լի քան 3 մի­լիոն զբո­սաշր­ջիկ է մտ­նում Հռոմ։ Քա­ղա­քում պահ­պան­վել են տար­բեր ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րի բազ­մա­թիվ ճար­տա­րա­պե­տա­կան հու­շար­ձան­ներ ու կա­ռույց­ներ։ Իսկ, ընդ­հան­րա­պես, Ի­տա­լիա­յում կա 20 մարզ։ Յու­րա­քան­չյուր մարզ ու­նի իր բար­բա­ռը, և հարևան մար­զե­րի բնա­կիչ­նե­րը հնա­րա­վոր է չհաս­կա­նան մի­մյանց։ Ի­տա­լիա­յում չկան ման­կատ­ներ, չկան թա­փա­ռա­կան կեն­դա­նի­ներ։ Ե­թե սր­ճա­րա­նում սուր­ճը պատ­վի­րում են անգ­լե­րե­նով, ա­պա այն կա­րող է 2 ան­գամ թանկ գնով մա­տուց­վել։ Որ­քան ա­վե­լի հա­րավ է տե­ղա­կայ­ված մար­զը, այն­քան նրա բնա­կիչ­ներն ա­վե­լի ըն­կե­րա­սեր ու մար­դա­մոտ են։ Ի­տա­լիան միա­տարր եր­կիր է, բնակ­չու­թյան 95%-ն ի­տա­լա­ցի­ներ են, նրանց 98%-ը կա­թո­լիկ է։ Երկ­րի տա­րած­քում գո­յու­թյուն ու­նի 2 այլ պե­տու­թյուն՝ Սան-Մա­րի­նոն և Վա­տի­կա­նը։ Ի­տա­լա­ցի­նե­րը չեն սի­րում աշ­խա­տել, բայց նե­ղա­նում են, երբ նրանց հի­շեց­նում են այդ մա­սին։ Ի­տա­լա­ցի­նե­րը ե­րաժշ­տու­թյան և թատ­րո­նի մեծ եր­կր­պա­գու­ներ են։ Նրանք հար­գե­լի մար­դուն դի­մե­լիս նրա ազ­գան­վան դի­մաց կա­րող են ա­վե­լաց­նել ՙբժիշկ՚ բա­ռը, ո­րը սա­կայն չի նշա­նա­կում, որ նա ինչ-որ կապ ու­նի բժշ­կու­թյան կամ գի­տա­կան աս­տի­ճա­նի հետ։
Հա­մաշ­խար­հա­յին մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թյան գրե­թե 60%-ը գտն­վում է Ի­տա­լիա­յում։ Այն մեզ հա­մար նաև բա­ցա­հայ­տում­նե­րի եր­կիր էր. ՙզար­մա­նահ­րաշ՚ են նաև նրանց կե­ցու­թյունն ու հո­գե­կերտ­ված­քը։ Սի­ցի­լիա­յի, Կա­լաբ­րիա­յի և Կո­պա­նիա­յի գոր­ծա­րար­նե­րի մոտ 80%¬ը ի­րենց բիզ­նե­սից ստաց­վող ե­կամ­տի մի մա­սը վճա­րում են ի­տա­լա­կան մա­ֆիա­յին։ Ա­սում են նաև` ըն­տա­նե­կան կյան­քում տղա­մար­դիկ վա­խե­նում են ի­րենց կա­նա­ցից։ Ի­տա­լիան բնակ­չու­թյան ա­մե­նա­բարձր կյան­քի մի­ջին տևո­ղու­թյուն ու­նե­ցող եր­կր­նե­րից է, իսկ նրա տա­րած­քի գրե­թե 80%¬ը զբա­ղեց­նում են լեռ­նե­րը։ Այդ երկ­րում ար­գել­վում է տուն տա­նել ծո­վի ջու­րը. թէ ին­չո՞ւ, մեզ հա­մար այդ­պես էլ ան­հայտ մնաց։ Երբ մենք զբո­սա­վար Տա­տյա­նա­յին հարց­րինք հռո­մեա­ցի­նե­րի սո­ցիա­լա­կան պատ­կա­նե­լու­թյան մա­սին, նա մեզ հի­շեց­րեց հռո­մեա­կան շր­ջիկ կա­տա­կը. ՙԵրբ ու­զում ես պատ­կե­րաց­նել հռո­մեա­ցու սո­ցիա­լա­կան վի­ճա­կը, ա­պա կա­րող ես ՙսադ­րիչ՚ հարց տալ ճշ­մար­տու­թյունն ի­մա­նա­լու հա­մար. ՙԻսկ որ­տե՞ղ է թաղ­ված ձեր տա­տի­կը՚...։ Ե­թե նա թաղ­ված է պան­թեոն­նե­րում` գե­ղե­ցիկ, հար­դար­ված, մե­ծա­հա­րուստ­նե­րի հա­մար նա­խա­տես­ված, ու­րեմն պարզ է, թե դի­մա­ցինդ ինչ կա­րո­ղու­թյուն­նե­րի տեր է, ե­թե հա­կա­ռա­կը՝ ա­պա դի­մա­ցինդ հա­մեստ կե­ցու­թյուն ու­նի՚։
Աշ­խար­հին հայտ­նի բազ­մա­թիվ հայտ­նի թևա­վոր խոս­քեր ծն­վել են Ի­տա­լիա­յում, դրանք են ՙՌու­բի­կոնն անց­նել՚, ՙԲո­լոր կա­մուրջ­ներն այր­ված են՚, ՙԻմ տու­նը իմ ամ­րոցն է՚ և այս­պես շա­րու­նակ։ Ի­տա­լա­կան ան­ձե­ռա­կերտ ճար­տա­րա­պե­տա­կան կա­ռույց­նե­րին մի ա­ռան­ձին շուք են հա­ղոր­դում Պի­նո կոչ­վող ծա­ռե­րը, ի դեպ, դրանք Մու­սո­լի­նիի սի­րած ծա­ռերն են։ Ան­դառ­նա­լիո­րեն ՙՀա­վեր­ժա­կան քա­ղաք՚¬ին սի­րա­հար­ված մեր էքս­կուր­սա­վար-կազ­մա­կեր­պի­չը՝ հմա­յիչ Թա­մա­րա Բար­սե­ղյա­նը, ո­րի ըմ­բոստ կեց­ված­քում տի­րա­կան են հայն ու հայ­կա­կա­նը, ին­չի մա­սին էլ որ խո­սե­լիս լի­նի, իս­կույն հա­մե­մա­տա­կան է անց­կաց­նում հայ­կա­կա­նի ու հա­յու­թյան ու­նե­ցած մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թյան հետ։ Թա­մա­րան, ով կարճ ժա­մա­նա­կում սեր­տել է ի­տա­լե­րե­նը, հայ­կա­կան ՙհետք՚ է բա­ցա­հայ­տել ի­տա­լե­րե­նում, օ­րի­նակ` նա­վը ի­տա­լե­րեն նա­վե է, մա­տի­տը` մա­տի­տա, իսկ մեզ քա­ջա­ծա­նոթ պիս­տո­լե­տը (ատր­ճա­նակ) ի­տա­լա­կան Պիս­տո քա­ղա­քում է ՙծն­վել՚ և կրում է այդ քա­ղա­քի ա­նու­նը։

Թա­մա­րա­յից հետ չէր մնում նաև ազ­գու­թյամբ ռուս, զբո­սա­վար Մաք­սի­մը՝ նուրբ շեշ­տադ­րում­նե­րով խո­սե­լով Ի­տա­լիա­յում հայ­կա­կան հետ­քի մա­սին... Ճիշտ է, Հռո­մը հին է, ա­սում է նա, սա­կայն Երևա­նը 29 տա­րով մեծ է Հռո­մից։ Մատ­նա­ցույց ա­նե­լով գե­ղե­ցիկ, կա­մա­րա­կապ շի­նու­թյուն­նե­րը` Մաք­սի­մը վկա­յում է, որ ի­տա­լա­ցի­նե­րը ճար­տա­րա­պե­տա­կան նման լու­ծում­նե­րը ըն­դօ­րի­նա­կել են հա­յե­րից։ Իսկ երբ ցույց էր տա­լիս և պատ­մում Ս. Հով­հան­նես ոս­կե­պատ, շքեղ տա­ճա­րի մա­սին, ա­սաց. ՙՃիշտ է, Հռո­մի ե­կե­ղե­ցի­նե­րը շատ խո­շոր են ու շքեղ, բայց ձե­րը` հայ­կա­կա­նը, շա՛տ հին են...՚։ Երբ զբոս­նում էինք գի­շե­րա­յին Հռո­մում, ա­կա­մա­յից աչք­նե­րիս զառն­վե­ցին գետ­նին նս­տած մի խումբ տղա­մար­դիկ՝ զին­ված ֆո­տո-տե­սախ­ցիկ­նե­րով, և զբո­սա­վա­րը՝ Տա­տյա­նան, ժպ­տա­լով շրջ­վեց իմ կող­մը. քո կո­լե­գա­ներն են, ա­սաց, քա­նի օ­րու­գի­շեր այս­տեղ նս­տած են, կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հրա­ժա­րա­կան է տվել, սպա­սում են նո­րու­թյուն­նե­րի, յու­րա­քան­չյուրն ու­զում է ա­ռա­ջինն ին­քը տե­ղե­կատ­վու­թյուն ստա­նա, ու ա­ռա­ջի­նը ին­քը տա­րա­ծել...
... Վե­նե­տիկ, Ֆլո­րեն­ցիա, Մոն­տե­կա­տի­նի, Հռոմ, Նեա­պոլ և Պոմ­պեյ, Ռի­մի­նի, Բո­լո­նիա­յի շր­ջան. ուր որ գնում էինք, մեր աչ­քե­րը, կա­մա թե ա­կա­մա, հայ­կա­կան հետք էին ո­րո­նում... Գրի­գոր Լու­սա­վոր­չի, Նա­րե­կա­ցու քան­դակ­նե­րը Վա­տի­կա­նում, Կի­լի­կյան Հա­յաս­տա­նի խոր­հր­դա­նիշ ՙԱ­ռյու­ծը՚ Սան Մար­կո հրա­պա­րա­կում, հպար­տու­թյամբ էր լց­նում մեր հո­գի­նե­րը, սա­կայն այդ ա­մե­նի թագն ու պսա­կը, ու մեր ուղևո­րու­թյան ՙՀայտ­նու­թյու­նը՚ Սուրբ Ղա­զար կղ­զին էր՝ Ի­տա­լիա­յի 30 000քմ Հա­յաս­տա­նը՝ Վե­նի­տի­կի Սուրբ Ղա­զար կղ­զի, ո­րի մա­սին այս­պես է վկա­յել Մխի­թար Սե­բաս­տա­ցին.ՙՕ­տար­նե­րը հա­յոց կղ­զի կկո­չեն. հոն ա­մեն ինչ հայ­կա­կան է։ Ա­ղոթ­քի հետ՝ աշ­խա­տանք, ա­ռա­քի­նու­թյան հետ՝ հայ­րե­նա­սի­րու­թյուն, հա­վատ­քի հետ՝ գա­ղա­փա­րա­կան սևե­ռա­կետ, և միշտ Հա­յաս­տան, ա­մեն ինչ Հայ­րե­նի­քին հա­մար, հայ ժո­ղովր­դին հա­մար՚։
Սուրբ Ղա­զար կղ­զին, նախ­քան հա­յե­րին անց­նե­լը, ե­ղել է բո­րո­տա­վոր­նե­րի կղ­զի, և իր ա­նունն էլ ստա­ցել է բո­րո­տա­վոր­նե­րի հո­վա­նա­վոր Սուրբ Ղա­զա­րից։ 1717-ին Վե­նե­տի­կի խոր­հուր­դը նվի­րել է այն հայ վա­նա­կան Մխի­թա­րին, ով 20 հայ վար­դա­պետ­նե­րի հետ տե­ղա­փոխ­վել է այս­տեղ, կա­ռու­ցել վան­քը՝ այն դարձ­նե­լով հայ ժո­ղովր­դի և հոգևոր վե­րած­նն­դի կենտ­րոն՝ կղ­զու տա­րածքն ընդ­լայ­նե­լով մինչև 30 000քմ։ Ան­գամ Նա­պո­լեոնն իր ար­շա­վան­քի ժա­մա­նակ տպա­վոր­վել է հայ­կա­կան վա­նա­կան հա­մա­լի­րով և 1797 թվա­կա­նին Սուրբ Ղա­զա­րը հռ­չա­կել ա­կա­դե­միա­կան հաս­տա­տու­թյուն՝ փր­կե­լով այն ա­վե­րու­մից։ Այ­սօր Սուրբ Ղա­զար կղ­զում բնակ­վում են 12 վար­դա­պետ և հինգ նո­րեկ, ով­քեր էլ պահ­պա­նում են վան­քի 200 հա­զար գր­քե­րը, 4,5 հա­զար հազ­վա­գյուտ ձե­ռագ­րե­րը և բա­ցօ­թյա գան­ձե­րի ա­նօ­րի­նակ հա­վա­քա­ծուն։ Մխի­թա­րյան միա­բա­նու­թյան ո­գին կազ­մում են նրա ե­րեք գրա­դա­րան­նե­րը. գլ­խա­վոր գրա­դա­րա­նը, որ­տեղ փայ­տյա գրա­դա­րակ­նե­րի վրա շար­ված են եվ­րո­պա­կան գրա­կա­նու­թյան հազ­վա­գյուտ հա­տոր­ներ բո­լոր ո­լորտ­նե­րի վե­րա­բե­րյալ, Բայ­րո­նի սե­նյա­կը և ձե­ռագ­րե­րի կլոր սե­նյա­կը, ուր պահ­վում է հայ­կա­կան ձե­ռագ­րե­րի կարևո­րա­գույն հա­վա­քա­ծու­նե­րից մեկն աշ­խար­հում։ Մխի­թա­րյան­նե­րի միա­բա­նու­թյու­նում են գտն­վում նաև Հե­սիո­դո­սի, Հով­հան­նես Ոս­կե­բե­րա­նի և Փի­լոն Ա­լեք­սանդ­րա­ցու հա­յե­րեն վաղ թարգ­մա­նու­թյուն­նե­րը, ո­րոնց բնօ­րի­նակ­նե­րը կորս­ված են։ Վան­քի փակ պա­տե­րի ներ­սում է գտն­վում վա­նա­կան­նե­րի գաղտ­նի պար­տե­զը՝ հա­սա­րա­կու­թյան աչ­քից հե­ռու։ ՙԵ­թե սուրբ գրու­թյուն­նե­րը ճիշտ են մեկ­նա­բան­վում, ա­պա Հա­յաս­տա­նում է գտն­վել դրախ­տը՚,-1817 թվա­կա­նին գրել է Լորդ Բայ­րո­նը։ ՙԵվ իս­կա­պես, ամ­ռանն այ­ցե­լե­լով Վե­նե­տի­կի Սուրբ Ղա­զար կղ­զի՝ կա­րե­լի է համ­տե­սել հայ միա­բան­նե­րի անձ­նա­կան ՙԵ­դե­մից՚ քաղ­ված վար­դի մու­րա­բան։ Իր ստեղծ­ման օր­վա­նից Մխի­թա­րյան միա­բա­նու­թյու­նը ծա­վա­լել է հա­յա­գի­տա­կան-բա­նա­սի­րա­կան և մշա­կու­թա­յին բուռն գոր­ծու­նեու­թյուն։ 18-րդ դա­րի 1-ին կե­սին Մխի­թա­րյան միա­բա­նու­թյան հա­յա­գի­տա­կան գոր­ծու­նեու­թյան նշա­նա­կա­լից երևույ­թը Մխի­թար Սե­բաս­տա­ցու ՙԲառ­գիրք հայ­կա­զեան լե­զուի՚ բա­ցատ­րա­կան բա­ռա­րա­նի հրա­տա­րա­կումն էր։ Վե­նե­տի­կի Մխի­թա­րյան­նե­րի տպա­րա­նը հիմն­վել է 1789-ին։

Սուրբ Ղա­զա­րից Վե­նե­տիկ հա­սանք մաք­րա­գործ­ված հո­գով ու զո­րա­ցած հա­վատ­քով։ Ու երբ քայ­լում էին Վե­նե­տի­կի փո­ղոց­նե­րով, մեր անկ­րկ­նե­լի Թա­մա­րան, ո­րի` ա­նընդ­հատ մեզ հրամց­վող փաս­տե­րի ա­ռա­տու­թյու­նից ու­ղեղ­ներս ՙցա­վում՚ էր, ի­րեն հա­տուկ շեշ­տադ­րու­թյամբ կր­կին զար­մաց­րեց մեզ… պարզ­վում է` ըն­դա­մե­նը 80 հա­զար բնակ­չու­թյուն ու­նե­ցող Վե­նե­տիկ տա­րե­կան 24 մի­լիոն զբո­սաշր­ջիկ է այ­ցե­լում... Մի փոքր թվա­բա­նու­թյուն, և մեզ հա­մար պար­զե­ցինք, որ քա­ղա­քի տա­րե­կան ե­կա­մու­տը կազ­մում է մո­տա­վո­րա­պես 48 մի­լիարդ եվ­րո...Հե­տաքր­քի՞ր է, Հա­յաս­տանն ինչ­քան ե­կա­մուտ է ստա­նում զբո­սաշր­ջու­թյու­նից, էլ չենք խո­սում Ար­ցա­խի մա­սին... Ի վեր­ջո, ա­մեն ինչ հա­մե­մա­տու­թյան մեջ է տե­սա­նե­լի։

Ստե­փա­նա­կերտ-
Ի­տա­լիա-Ստե­փա­նա­կերտ

 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Wed, 02 Oct 2019 11:07:23 +0000
ԲԻԲ­ԼԻԱ­ԿԱՆ ԼԵ­ՌԱՆ ԲԱՐ­ՁՈՒՆ­ՔԸ ՆՎԱ­ՃԱԾ ՄԻԱԿ ԱՐ­ՑԱ­ԽՈՒ­ՀԻՆ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27523-2019-09-30-15-55-17 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27523-2019-09-30-15-55-17 ԲԻԲ­ԼԻԱ­ԿԱՆ ԼԵ­ՌԱՆ ԲԱՐ­ՁՈՒՆ­ՔԸ ՆՎԱ­ՃԱԾ ՄԻԱԿ ԱՐ­ՑԱ­ԽՈՒ­ՀԻՆ
Լու­սի­նե ՇԱ­ԴՅԱՆ

 ԱՀ ընդ­հա­նուր ի­րա­վա­սու­թյան ա­ռա­ջին ա­տյա­նի դա­տա­րա­նի դա­տա­կան ծա­ռա­յող, Ե­րիտ­խոր­հր­դա­րա­նի ան­դամ, ապ­րի­լյան քա­ռօ­րյա պա­տե­րազ­մին նվիր­ված ՙՍեր և պա­տե­րազմ՚ գր­քի հե­ղի­նակ, Կա­լի­ֆոռ­նիա­յի հայ գրող­նե­րի միու­թյան ան­դամ Նա­նար Պո­ղո­սյանն ա­ռա­ջին ար­ցա­խու­հին է, ով ե­ռա­գույ­նը ծա­ծա­նեց բիբ­լիա­կան Ա­րա­րատ լե­ռան գա­գա­թին: 

ՙԻնչ­պես ան­հաս փառ­քի ճամ­փա՚ Ա­րա­րա­տը Նա­նա­րի պատ­կե­րա­ցում­նե­րում դպ­րո­ցա­կան տա­րի­նե­րից էր ձևա­վոր­վել: Սուրբ լե­ռան գա­գա­թը նվա­ճելն աղջ­կա ման­կու­թյան ե­րա­զանքն էր: Եվ ե­րա­զան­քը կյան­քի կո­չե­լու ձգ­տու­մով աղ­ջի­կը միա­ցավ ՙԱվ­րո­րա՚ մար­դա­սի­րա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թյան AraratChallenge շարժ­մա­նը: Շար­ժու­մը խոր­հր­դան­շող լեռն Ա­րա­րատն է, և որ­պես լա­վա­գույն օ­րի­նա­կի դրսևո­րում, շարժ­մա­նը միա­նա­լու կո­չով Նա­նա­րը հան­դես ե­կավ հենց բիբ­լիա­կան լե­ռան գա­գա­թից. ՙՍա իմ և բո­լո­րի Ա­րա­րատն է՝ մարդ­կու­թյան փր­կու­թյան լե­ռը՚:

Մեզ հետ զրույ­ցում Նա­նա­րը նշեց, որ միշտ հետևել է ՙԱվ­րո­րա՚ մար­դա­սի­րա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թյան կայ­քէ­ջին, որ­տեղ և հան­դի­պել է զբո­սաշր­ջա­յին մի շարք ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի, ով­քեր վե­րելք­ներ են կազ­մա­կեր­պում դե­պի Ա­րա­րատ: Նա­նարն ընտ­րեց ա­մե­նա­վաղ հիմ­նադր­ված ՙԱրևի՚ զբո­սաշր­ջա­յին ըն­կե­րու­թյու­նը: Այն ա­մեն տա­րի հու­լիս-օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին վե­րելք­ներ է ի­րա­կա­նաց­նում դե­պի Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հի ա­մե­նա­բարձր գա­գաթ: Իսկ թե ինչ­պես է Նա­նա­րը հաղ­թա­հա­րել բար­ձուն­քը և ինչ զգա­ցո­ղու­թյուն­ներ է ու­նե­ցել՝ պա­տաս­խա­նեց. ՙԻմ ու­ղե­ղում ես ար­դեն հաղ­թա­հա­րել էի բար­ձուն­քը՝ 5165 մետ­րը, իսկ զգա­ցո­ղու­թյուն­ներս վեհ են, խո­րը: Միան­շա­նակ դժ­վար էր, հու­զում­նա­լից, բայց ու­ղին հաղ­թա­կան էր՚: Սո­վո­րա­բար, մինչ լեռ բարձ­րա­նա­լը, ՙԱրևի՚ զբո­սաշր­ջա­յին ըն­կե­րու­թյունն օ­րեր ա­ռաջ ար­շավ է կազ­մա­կեր­պում դե­պի Ա­րա­գած լեռ: Աշ­խա­տան­քի բե­րու­մով, սա­կայն, Նա­նա­րը չկա­րո­ղա­ցավ ա­վե­լի վաղ ժա­մա­նել Հա­յաս­տան և անց­նել փոր­ձար­շա­վը: Իսկ առջևում Ա­րա­րատն էր` Նա­նա­րի ե­րա­զանք­նե­րի գա­գա­թը: Նրա հա­մոզ­մամբ՝ ան­կոտ­րում ո­գին ու կամքն ի­րեն հասց­րե­ցին սուրբ լե­ռը. ՙԵ­թե քո հո­գում, քո ու­ղե­ղում հաղ­թա­հա­րել ես բար­ձուն­քը, ու­րեմն այն քոնն է՚: Իսկ մեր հե­րո­սու­հին դեռ դպ­րո­ցա­կան հա­սա­կից էր հաղ­թա­հա­րում ՙան­հաս փառ­քի ճամ­փան՚: ՙ3 օր բարձ­րա­ցանք ու մի օր էլ ի­ջանք: Ա­ռա­ջին գի­շե­րա­կա­ցը 3200 մետ­րի վրա էր, երկ­րոր­դը՝ 4200 մետ­րի, իսկ եր­րորդ օ­րը՝ բար­ձունքն ար­դեն մերն էր՚,- պատ­մում է զրու­ցա­կիցս: 21 հո­գուց բաղ­կա­ցած տու­րում ընդգրկված էին մար­դիկ աշ­խար­հի տար­բեր եր­կր­նե­րից՝ Ավ­ստ­րա­լիա­յից, Ռու­սաս­տա­նից, Էս­տո­նիա­յից, Մեծ Բրի­տա­նիա­յից, Չի­նաս­տա­նից...Նա­նա­րի հա­մար խոր­հր­դան­շա­կան ու ազ­դե­ցիկ էին հատ­կա­պես օ­տա­րերկ­րա­ցի­նե­րը, ով­քեր ևս Ա­րա­րա­տը հա­մա­րում են սուրբ և փր­կու­թյան լեռ, ար­ժեք­ներն արժևո­րե­լու կա­րո­ղու­թյու­նը, դաս­տիա­րակ­չա­կան ո­գին, որ կրում էր նրան­ցից յու­րա­քան­չյու­րը, զրու­ցակ­ցիս հա­մոզ­մամբ՝ ոգևո­րիչ է։ ՙՉա­փա­զանց հուզ­վե­ցի, երբ ստիպ­ված ե­ղանք վեր­ջին 1000 մետ­րը հաղ­թա­հա­րել չկա­րո­ղա­նա­լու պատ­ճա­ռով հրա­ժեշտ տալ 13-ա­մյա չի­նա­ցի պա­տա­նուն ու նրա հո­րը: Վե­րել­քի ճա­նա­պար­հին հան­դի­պե­ցինք 15-20 հո­գուց բաղ­կա­ցած մի քա­նի տու­րիս­տա­կան գոր­ծա­կա­լու­թյուն­նե­րի: Տպա­վո­րիչ էր հան­դի­պու­մը խա­ռը մար­տար­վես­տի աշ­խար­հի քա­ռա­կի չեմ­պիոն Ֆյո­դոր Ե­մե­լյա­նեն­կո­յի հետ, ու­րախ եմ, որ նրան հան­դի­պե­ցի հենց Ա­րա­րա­տի ճա­նա­պար­հին՚,-ան­կեղ­ծա­նում է զրու­ցա­կիցս: Նա­նա­րը նաև 2000 մետր ձիար­շա­վել է Ա­րա­րա­տի արևմտյան հո­վի­տով: ՙԱրևի՚ զբո­սաշր­ջա­յին ըն­կե­րու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րում կազ­մա­կերպ­ված էր նաև ուխ­տագ­նա­ցու­թյուն դե­պի Արևմտյան Հա­յաս­տան՝ Ա­նի, Կարս, Վան, Աղ­թա­մար կղ­զի, Սուրբ Խաչ ե­կե­ղե­ցի, Չա­րեն­ցի տուն: Ան­ծայ­րա­ծիր տե­սա­հո­րի­զո­նում, ուր դի­մացդ մայր հայ­րե­նիքն է, թի­կուն­քում պատ­մա­կան հայ­րե­նի­քը, գե­րիշ­խո­ղը զգա­ցո­ղու­թյուն­ներն են՝ ցավ, հպար­տու­թյուն, կս­կիծ, կա­րոտ:Ա­վե­րակ­նե­րի վե­րած­ված պատ­մամ­շա­կու­թա­յին մեր ար­ժեք­նե­րը ներ­շն­չում են ու­նե­ցա­ծը պահ­պա­նե­լու ձգ­տու­մով ու Նժ­դե­հյան գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյամբ. ՙՀայ­րե­նիքն ապ­րում է հայ­րե­նա­սի­րու­թյամբ և կոր­ծան­վում դրա պա­կա­սից՚:Հայ­րե­նա­սի­րու­թյամբ տո­գոր­ված ստեղ­ծա­գործ աղջ­կա հա­մար այս շր­ջա­գա­յու­թյու­նը պատ­մա­կան էր, հե­տաքր­քիր, հույ­զե­րով ու ապ­րում­նե­րով լի: Նշենք նաև, որ ե­րի­տա­սարդ գրո­ղը, ար­դեն տա­րի­ներ շա­րու­նակ աշ­խա­տում է ցե­ղաս­պա­նու­թյա­նը նվիր­ված իր ՙԽա­տու­տիկ՚ վե­պի վրա: ՙԱ­մեն ինչ պետք է ինքս զգամ, վե­րապ­րեմ, որ­պես­զի կա­րո­ղա­նամ նաև վեպս ամ­բող­ջաց­նել՚,- ա­սում է նա: Նա­նա­րի ե­րա­զանք­նե­րից մեկն էլ Լի­բա­նա­նի Կի­լի­կիա­յի հայ­կա­կան կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի ցե­ղաս­պա­նու­թյան հու­շար­ձան-մա­տուռ այ­ցե­լելն էր: Այն ի­րա­կա­նա­ցավ ան­ցյալ տա­րի: Հպար­տո­րեն վեր հառ­նող ու եր­կն­քին միա­խառն­վող ե­կե­ղե­ցի մտ­նե­լուն պես հն­չում է ՙԴլե յա­մա­նը՚՝ կա­րո­տի մե­ղե­դին, իսկ աչ­քի ա­ռաջ վեր է հառ­նում հայ ժո­ղովր­դի պայ­քարն ու վե­րած­նուն­դը խոր­հր­դան­շող ՙՀա­րու­թյան սյու­նը՚, որ­տեղ ամ­փոփ­ված են Ե­ղեռ­նի զո­հե­րի մա­սունք­նե­րը: Ըստ իմ զրու­ցակ­ցի՝ ազ­գը արժևոր­վում ու ճա­նա­չում է ստա­նում նաև ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյամբ, իսկ ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նա­չու­մը, Նա­նա­րի հա­մոզ­մամբ, կախ­ված է մե­զա­նից յու­րա­քան­չյու­րից: Նա գտ­նում է, որ, ան­կախ մաս­նա­գի­տու­թյու­նից, պետք է հա­յոց պատ­մու­թյունն ան­գիր ի­մա­նալ, որ­պես­զի օ­տար ա­փե­րում էլ ազ­գա­յին ար­ժեք­ներդ արժևո­րել ի­մա­նաս: Նախ­քան Եվ­րո­պա­նե­րը, անհ­րա­ժեշտ է նախ խո­րա­պես ու­սում­նա­սի­րել հայ­րե­նի ար­մատ­նե­րը՝ հո­ղը, քա­րը, սա­րը....ու հե­տո ար­դեն Եվ­րո­պա­ներ:
Հայ­րե­նա­սի­րու­թյան և հայ­րե­նա­պահ­պա­նու­թյան հա­մար Ն. Պո­ղո­սյա­նը պարգևատր­վել է պատ­վոգ­րով, շնոր­հա­կա­լագ­րով ու ոս­կե մե­դա­լով:

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Mon, 30 Sep 2019 15:49:28 +0000
ՄՈ­ՄԵ ՀՈՒ­ՇԱՆ­ՎԵՐ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ԽԱՐ­ԴՈՒ­ՀԻՆ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27462-2019-09-20-14-45-22 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27462-2019-09-20-14-45-22 ՄՈ­ՄԵ ՀՈՒ­ՇԱՆ­ՎԵՐ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ԽԱՐ­ԴՈՒ­ՀԻՆ
Լու­սի­նե ՇԱ­ԴՅԱՆ

 Մո­մա­գոր­ծու­թյունն ար­վես­տի գե­ղե­ցիկ ար­տա­ցո­լումն է, իսկ մո­մերն այ­սօր ոչ միայն տո­նա­կան զար­դա­րան­քի ամ­բող­ջաց­ման մաս են կազ­մում, այլև դար­ձել են յու­րօ­րի­նակ նվեր­ներ: Մո­մերն օգ­տա­գործ­վում են նաև շքեղ ին­տե­րիեր­նե­րի հա­մար:

Լիա­նա Գրի­գո­րյանն Ար­ցա­խում այն ե­զա­կի ե­րի­տա­սարդ­նե­րից է, ով բա­ցա­հայ­տեց մո­մե­րի կա­խար­դա­կան աշ­խար­հի գաղտ­նիք­նե­րը: Աղ­ջիկն ա­սես ինքն էլ մո­մից է շին­ված՝ նուրբ ու զգաց­մուն­քա­յին: 2016 թվա­կա­նին ա­վար­տել է ԱրՊՀ տն­տե­սա­գի­տու­թյան ֆա­կուլ­տե­տը: Մինչ մաս­նա­գի­տա­կան աշ­խա­տանք գտ­նե­լը, Լիա­նան, շնոր­հիվ նա­խան­ձախն­դիր հետևո­ղա­կա­նու­թյան ու կրեա­տիվ մտա­ծո­ղու­թյան, ի­րեն գտավ մո­մա­գոր­ծու­թյան աշ­խար­հում: Գե­ղա­գի­տա­կան ճա­շա­կը զար­գա­ցած էր աղջ­կա մեջ, իսկ ժա­մա­նակն ա­վե­լի հե­տաքր­քիր ու հա­գե­ցած անց­կաց­նե­լու հա­մար սկ­սեց մո­մա­գոր­ծու­թյան իր ա­ռա­ջին փոր­ձե­րը: Վառ­ված մո­մե­րի մնա­ցորդ­նե­րը որ­պես հումք օգ­տա­գոր­ծե­լով, աղ­ջի­կը ստա­ցավ իր ա­ռա­ջին մո­մը: Հա­սա­րակ ու հա­մեստ մո­միկն ան­չափ ոգևո­րեց Լիա­նա­յին: Այ­սօր էլ նրա մո­մե գլուխ­գոր­ծոց­նե­րի մեջ տան մի ան­կյու­նում թաքն­ված վար­դա­գույն գո­հար­նե­րով մո­մի­կը Լիա­նա­յի հա­մար ա­մե­նա­թանկն է: Աղ­ջի­կը խոս­տո­վա­նում է. սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում շատ դժ­վար էր, ան­հա­ջող փոր­ձե­րը բազ­մա­թիվ էին: Ձա­խող­ված փոր­ձե­րը, սա­կայն, չվ­հա­տեց­րեց: Նպա­տա­կաս­լա­ցու­թյու­նը, հա­րուստ երևա­կա­յու­թյունն ու ա­մե­նա­զոր համ­բե­րու­թյու­նը դար­ձան հա­ջո­ղու­թյան բա­նա­լի­նե­րը:
Սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում Լիա­նան միայն նվի­րում էր իր մո­մե­րը, շու­տով, սա­կայն, ի զար­մանս հե­ղի­նա­կի, հայ­տն­վե­ցին ա­ռա­ջին պատ­վի­րա­տու­նե­րը: Նա երբևէ չի պատ­կե­րաց­րել, որ սո­վո­րա­կան նա­խա­սի­րու­թյու­նը կա­րող է վե­րած­վել նաև ե­կամ­տի աղ­բյու­րի: ՙՆույ­նիսկ զար­մա­նում էի իմ հա­ջո­ղու­թյուն­նե­րով՚,- ան­կեղ­ծա­նում է զրու­ցա­կիցս: Ար­տա­սահ­մա­նյան գրա­կա­նու­թյան մեջ գո­յու­թյուն ու­նեն մո­մա­գոր­ծու­թյան բարձր չա­փա­նիշ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խա­նող մո­մի տեխ­նի­կա­կան անվ­տան­գու­թյան հա­տուկ պա­հանջ­ներ: Ինք­նուս աղ­ջիկն ու­սում­նա­սի­րել է այդ հի­մունք­նե­րը, ծա­նո­թա­ցել բո­լոր նր­բու­թյուն­նե­րին, կա­տա­րել անհ­րա­ժեշտ փոր­ձար­կում­ներ, ո­րից հե­տո այն ներ­կա­յաց­րել սպա­ռո­ղին: Մաս­նա­գի­տու­թյամբ տն­տե­սա­գե­տը հիմ­նա­կան աշ­խա­տան­քին զու­գա­հեռ ար­դեն չոր­րորդ տա­րին է, որ զբաղ­վում է մո­մա­գոր­ծու­թյամբ՝ ա­նընդ­հատ կա­տա­րե­լա­գործ­վե­լով, հմ­տա­նա­լով: Այս ո­լոր­տում Լիա­նան Ար­ցա­խում մր­ցա­կից չու­նի, իսկ ա­հա նմա­նա­կող­նե­րը շատ են: Զրույ­ցի ըն­թաց­քում նաև պար­զե­ցինք, որ Լիա­նա­յի մայ­րը ևս ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քում հա­տուկ հե­տաք­րք­րու­թյուն ու­ներ մո­մե­րի նկատ­մամբ: Մայ­րը` Տա­տյա­նան, խոս­տո­վա­նում է, որ աղ­ջիկն ի­րա­կա­նաց­րեց իր վա­ղե­մի ե­րա­զան­քը: Ան­թա­քույց հպար­տու­թյամբ ա­սում է` մի՞­թե եր­ջան­կու­թյուն չէ, երբ վառ­վող մո­մի լույ­սե­րը տա­րա­ծում ու սփ­ռում են իմ աղջ­կա ջեր­մու­թյու­նը, շր­ջա­պա­տին փո­խան­ցում նրա հոգու մի մաս­նի­կը:
Որ­պես հումք Լիա­նան օգ­տա­գոր­ծում է վտան­գա­վոր տար­րեր չպա­րու­նա­կող ո­րա­կյալ նյու­թեր: Հիմ­նա­կա­նում աշ­խա­տում է պատ­վե­րով: ՙՈւ­րա­խա­նում եմ, երբ պատ­վի­րա­տուն է նոր գա­ղա­փար ա­ռա­ջար­կում, ոգևոր­վում եմ ու լց­վում դրա­կան լից­քե­րով, աշ­խա­տում մի այլ կար­գի սի­րով ու հո­գա­տա­րու­թյամբ՚,- ան­կեղ­ծա­նում է իմ զրու­ցա­կի­ցը: Նր­բան­կատ աղ­ջիկն ու­շա­դիր է նաև մո­մե­րի մա­տուց­ման ու փա­թե­թա­վոր­ման հար­ցում: Ու­նի սե­փա­կան ապ­րան­քա­նի­շը՝ իր իսկ ան­վան-ազ­գան­վան սկզբ­նա­տա­ռե­րով՝ GL Candles Collection: Նաև օ­րի­նա­պահ հար­կա­տու է. 2017 թվա­կա­նին հար­կա­յին մարմ­նում որ­պես ան­հատ ձեռ­նար­կա­տեր է գրանց­վել: Երևա­կա­յու­թյունն ու տրա­մա­բա­նու­թյու­նը Լիա­նա­յին օգ­նում են ցան­կա­ցած մի­ջո­ցառ­մա­նը հա­մա­հունչ տե­սա­կա­նի ա­ռա­ջար­կել` տար­բեր բուր­մունք­նե­րով ու գու­նե­րանգ­նե­րով: Մշ­տա­պես թար­մաց­նում է ար­տադ­րան­քի տե­սա­կա­նին, ներ­կա­յա­նում ա­ռա­վել հե­տաքր­քիր գա­ղա­փար­նե­րով, տար­բեր թե­մա­տիկ պատ­կե­րա­ցում­նե­րով` հար­սա­նե­կան, մկր­տու­թյան, ծնն­դյան, մուլտ­հե­րոս­նե­րի… Ա­մե­նա­մեծ պա­հան­ջարկ ու­նե­ցող մո­մերն ան­վա­նա­տա­ռե­րով մո­մերն են: Վեր­ջերս նա ստեղ­ծել է նաև հայ աղջ­կա կեր­պա­րը ներ­կա­յաց­նող մո­մա­շար­քը: Այն մեծ ար­ձա­գանք գտավ Ա­մե­րի­կա­յում: Սոց­ցան­ցե­րում նույն­պես Լիա­նան բա­զում հետևորդ­ներ ու­նի: Նա պատ­վեր­ներ է ստա­նում նույ­նիսկ ար­տա­սահ­մա­նյան եր­կր­նե­րից` Ռու­սաս­տա­նից, Լե­հաս­տա­նից, Հու­նաս­տա­նից, Ա­մե­րի­կա­յից… Ա­ռայժմ աշ­խա­տում է տնա­յին պայ­ման­նե­րում: Սե­փա­կան սրահ ու­նե­նալն աղջ­կա ա­ռա­ջի­կա պլան­նե­րում է: Լիա­նան էու­թյամբ համ­բե­րա­տար չէ, բայց մո­մա­գոր­ծու­թյունն ստի­պում է նրան այդ ո­րակն էլ ձեռք բե­րել:
ՙԱր­վես­տի աշ­խար­հում յու­րա­քան­չյու­րը պետք է ստեղ­ծի իր ո­ճը՚,- ա­սում է նա: Իսկ այն հար­ցին, թե որն է իր ո­ճը, պա­տաս­խա­նում է. սի­րում եմ մա­քուր և հս­տակ աշ­խա­տել, իսկ իմ մո­մերն ու­նեն իմ հո­գու ջեր­մու­թյունն ու ե­րանգ­նե­րը: Նրանք իմ երևա­կա­յու­թյան ար­տա­ցո­լանքն են:

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Fri, 20 Sep 2019 14:44:22 +0000
ՙՀԱ­ՅՈՑ ՊԵ­ՏԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹՅԱՆ ԱՆ­ՑՅԱ­ԼԸ, ՆԵՐ­ԿԱՆ ՈՒ Ա­ՊԱ­ԳԱՆ՚ ՄԻ­ՋԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ 4-ՐԴ ԳԻ­ՏԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27439-4 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27439-4 ՙՀԱ­ՅՈՑ ՊԵ­ՏԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹՅԱՆ ԱՆ­ՑՅԱ­ԼԸ, ՆԵՐ­ԿԱՆ ՈՒ Ա­ՊԱ­ԳԱՆ՚ ՄԻ­ՋԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ 4-ՐԴ ԳԻ­ՏԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎԸ
Նու­նե ՀԱՅ­ՐԱ­ՊԵ­ՏՅԱՆ

 Ինչ­պես ար­դեն տե­ղե­կաց­րել ենք, Ար­ցա­խի ե­րի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­նե­րի և մաս­նա­գետ­նե­րի միա­վո­րու­մը (ԱԵԳՄՄ) սեպ­տեմ­բե­րի 13-15-ը Ստե­փա­նա­կեր­տում կազ­մա­կեր­պել էր ՙՀա­յոց պե­տա­կա­նու­թյան ան­ցյա­լը, ներ­կան ու ա­պա­գան՚ մի­ջազ­գա­յին ե­րի­տա­սար­դա­կան 4-րդ գի­տա­ժո­ղո­վը, ո­րը նվիր­ված էր ԵՊՀ հիմ­նադր­ման 100-ա­մյա­կին: Գի­տա­ժո­ղո­վին մաս­նակ­ցել են 111 գիտ­նա­կան­ներ ու մաս­նա­գետ­ներ, այդ թվում` պրո­ֆե­սոր­ներ Գեր­մա­նիա­յից, Ֆրան­սիա­յից, Լե­հաս­տա­նից, Ռու­սաս­տա­նից, Ուկ­րաի­նա­յից, Հա­րա­վա­յին Օ­սիա­յից, ՀՀ-ից և Ար­ցա­խից: Մի­ջո­ցառ­ման մեկ­նար­կը հան­դի­սա­վոր պայ­ման­նե­րում տր­վել է Ստե­փա­նա­կեր­տի ՙՎալ­լեքս Գար­դեն՚ հյու­րա­նո­ցա­յին հա­մա­լի­րի կոն­ֆե­րենց-դահ­լի­ճում: Բաց­ման խոս­քով հան­դես է ե­կել գի­տա­ժո­ղո­վի կազմ­կո­մի­տեի նա­խա­գահ, ԱԵԳՄՄ հիմ­նա­դիր Ա­վե­տիք Հա­րու­թյու­նյա­նը: Նա ըն­դգ­ծել է, որ պար­բե­րա­բար կազ­մա­կերպ­վող այդ մի­ջո­ցառ­ման շնոր­հիվ Ար­ցախ են այ­ցե­լում ոչ միայն տար­բեր պե­տու­թյուն­ներ ներ­կա­յաց­նող ե­րի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­ներ, այլև ան­վա­նի հա­յա­գետ­ներ և գի­տու­թյան ե­րախ­տա­վոր­ներ: Նա­խոր­դող ե­րեք տա­րի­նե­րին գի­տա­ժո­ղով­նե­րին մաս­նակ­ցել են ա­վե­լի քան 250 գիտ­նա­կան­ներ, և այդ թի­վը տա­րեց­տա­րի ա­ճում է: Ա. Հա­րու­թյու­նյա­նը նաև նշել է, որ գի­տա­ժո­ղո­վի նպա­տակն է գի­տա­տե­սա­կան քն­նար­կում­նե­րի բազ­մա­կողմ հար­թակ բե­րել հա­յոց պե­տա­կա­նու­թյան, մաս­նա­վո­րա­պես՝ վեր­ջին հա­րյու­րա­մյա­կի հիմ­նախն­դիր­նե­րը, ինչ­պես նաև բա­ցա­հայ­տել ե­րի­տա­սարդ­նե­րի գի­տա­կան նե­րու­ժը և գի­տու­թյան ե­րի­տա­սար­դա­ցու­մը:

Գի­տա­ժո­ղո­վին օրհ­նան­քի խոս­քով հան­դես է ե­կել Հայ Ա­ռա­քե­լա­կան ե­կե­ղե­ցու Ար­ցա­խի թե­մի ա­ռաջ­նորդ Պարգև ար­քե­պիս­կո­պոս Մար­տի­րո­սյա­նը: ՙԱյս մի­ջո­ցա­ռու­մը կազ­մա­կերպ­վել է մի շատ կարևոր տա­րե­դար­ձի նա­խօ­րեին. շու­տով Հայ Ա­ռա­քե­լա­կան ե­կե­ղե­ցին նշե­լու է Ար­ցա­խի թե­մի վե­րա­բաց­ման 30-ա­մյա­կը: Ցան­կա­ցած ազ­գի հա­մար մե­ծա­գույն ձեռք­բե­րու­մը պե­տա­կա­նու­թյուն ու­նե­նալն է: Շուրջ 600 տա­րի զրկ­ված լի­նե­լով պե­տա­կա­նու­թյու­նից` հա­յե­րը դա շատ լավ են գի­տակ­ցում՚,-ա­սել է Ար­ցա­խի թե­մի ա­ռաջ­նոր­դը: Նրա հա­մոզ­մամբ՝ մի­ջո­ցառ­մա­նը ներ­կա գիտ­նա­կան­նե­րի վեր­լու­ծու­թյուն­նե­րով հնա­րա­վոր կլի­նի լուրջ հետևու­թյուն­ներ ա­նել երկ­րի պե­տա­կա­նու­թյունն ա­մուր պա­հե­լու հար­ցե­րի շուրջ, որ­պես­զի տա­րա­ծաշր­ջա­նում հա­րատև խա­ղա­ղու­թյուն իշ­խի: Վե­հա­փա­ռը նաև վս­տա­հու­թյուն է հայտ­նել, որ գի­տա­ժո­ղո­վի ար­դյունք­նե­րը կհարս­տաց­նեն մաս­նա­կից­նե­րի միտքն ու ի­մա­ցու­թյու­նը:
Ող­ջույ­նի խոս­քով հան­դես է ե­կել նաև ԱՀ կր­թու­թյան, գի­տու­թյան և սպոր­տի նա­խա­րար Նա­րի­նե Ա­ղա­բա­լյա­նը: Նա ըն­դգ­ծել է, որ ա­մեն տա­րի մի­ջո­ցա­ռումն Ար­ցա­խում հա­մախմ­բում է ար­տերկ­րի այն գիտ­նա­կան­նե­րին և հե­տա­զո­տող­նե­րին, ով­քեր ան­տար­բեր չեն մեր երկ­րի ճա­կա­տագ­րի հան­դեպ և սե­փա­կան մաս­նա­գի­տա­կան կա­րո­ղու­թյուն­նե­րով նպաս­տում են պատ­մա­կան ի­րո­ղու­թյուն­նե­րի վեր­լու­ծու­թյանն ու մեր հան­րա­պե­տու­թյան մա­սին օ­բյեկ­տիվ տե­ղե­կատ­վու­թյան տա­րած­մա­նը: Նա նաև նշել է, որ ըն­դա­մե­նը օ­րեր ա­ռաջ հան­րա­պե­տու­թյու­նում տե­ղի են ու­նե­ցել ՏԻՄ ընտ­րու­թյուն­ներ, ո­րոնք ևս մեկ ան­գամ փաս­տել են Ար­ցա­խում ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան գոր­ծըն­թա­ցի ան­շր­ջե­լիու­թյու­նը և երկ­րի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի ու ժո­ղովր­դի հա­վա­տար­մու­թյու­նը մար­դու հիմ­նա­րար ի­րա­վունք­նե­րի և ա­զա­տու­թյուն­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյանն ու ի­րա­վա­կան պե­տու­թյան սկզ­բունք­նե­րին: ՙԳի­տա­ժո­ղո­վը նվիր­ված էր ԵՊՀ 100-ա­մյա հո­բե­լյա­նին, և այս փաստն ինք­նին խո­սում է այն մա­սին, որ Ար­ցա­խում արժևո­րում և գնա­հա­տում են ար­դեն մեկ դար ձգ­վող Հա­յաս­տա­նի մայր բու­հի ճա­նա­պարհն ու դե­րա­կա­տա­րու­թյու­նը: Ու­րա­խա­լի է, որ ե­րի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­նե­րը և մաս­նա­գետ­նե­րը հանձ­նա­ռու են պահ­պա­նե­լու և շա­րու­նա­կե­լու ձևա­վոր­ված ա­վան­դույթ­նե­րը: Հու­սով եմ, որ հեր­թա­կան գի­տա­ժո­ղո­վը նոր մա­կար­դա­կի է հասց­նե­լու ար­դեն ձևա­վոր­ված փոխ­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը, նպաս­տե­լու հե­տա­զո­տա­կան նոր նա­խագ­ծե­րի ի­րա­կա­նաց­մա­նը՚,- ա­վե­լաց­րել է ԿԳՍ նա­խա­րա­րը: Բա­նա­խո­սը նաև տե­ղե­կաց­րել է, որ գե­րա­տես­չու­թյան կող­մից փո­փո­խու­թյուն­ներ են կա­տար­վել պե­տա­կան ֆի­նան­սա­վոր­մամբ ի­րա­կա­նաց­վող գի­տա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի նա­խագ­ծե­րի մր­ցույ­թի կար­գում և վե­րաց­վել են ո­րոշ սահ­մա­նա­փա­կում­ներ. այ­սու­հետ մր­ցույ­թին կա­րող են մաս­նակ­ցել ոչ միայն Ար­ցա­խը, այլև ար­տեր­կի­րը ներ­կա­յաց­նող գիտ­նա­կան­ներ, ո­րոնց թե­մա­ներն առ­նչ­վում են մեր հան­րա­պե­տու­թյա­նը: Երևա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի ռեկ­տո­րի ժա­մա­նա­կա­վոր պաշ­տո­նա­կա­տար, ՀՀ ԳԱԱ ա­կա­դե­մի­կոս, ֆիզ­մաթ գի­տու­թյուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր Գե­ղամ Գևոր­գյա­նի շնոր­հա­վո­րա­կան ու­ղեր­ձը գի­տա­ժո­ղո­վի մաս­նա­կից­նե­րին է ներ­կա­յաց­րել ԵՊՀ պրո­ռեկ­տոր Ռա­ֆա­յել Բար­խու­դա­րյա­նը: Նա մաս­նա­կից­նե­րին մաղ­թել է ար­դյու­նա­վետ աշ­խա­տանք և նշել, որ բազ­մա­թիվ ե­րի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­նե­րի և մաս­նա­գետ­նե­րի մաս­նակ­ցու­թյունն այս մի­ջո­ցառ­մա­նը կարևոր ազ­դե­ցու­թյուն կու­նե­նա նրանց հե­տա­գա մաս­նա­գի­տա­կան զար­գաց­ման և հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան հա­մար: Հա­րա­վա­յին Օ­սե­թիա­յի Հան­րա­պե­տու­թյան պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի ռեկ­տո­րի և հա­րա­վօ­սա­կան գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան ինս­տի­տու­տի ղե­կա­վա­րի ա­նու­նից մաս­նա­կից­նե­րին ող­ջու­նել է ք.գ.թ Սոս­լան Պլիևը:

Նա նշել է, որ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին անվ­տան­գու­թյան ա­ռու­մով ներ­կա ան­հան­գիստ ժա­մա­նակ­նե­րում գի­տա­ժո­ղո­վի թե­ման խիստ ար­դիա­կան է և կա­րող է նպաս­տել հան­րու­թյան մեջ հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյան ամ­րապ­նդ­մանն ու չճա­նաչ­ված պե­տու­թյուն­նե­րի ինք­նո­րոշ­ման, կա­յաց­ման ու զար­գաց­ման շուրջ շատ խն­դիր­նե­րի հաղ­թա­հար­մա­նը:
Գի­տա­ժո­ղո­վի լիա­գու­մար նիս­տին զե­կու­ցում­նե­րով հան­դես են ե­կել հայ և օ­տա­րազ­գի հայտ­նի գիտ­նա­կան­ներ: ՀՀ նախ­կին գլ­խա­վոր դա­տա­խազ, ի­րա­վա­բա­նա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր Աղ­վան Վար­դա­նյանն անդ­րա­դար­ձել է հայ ի­րա­վուն­քի նոր­մե­րում հայ­րե­նա­սի­րու­թյան և հա­յոց պե­տա­կա­նու­թյան թե­մա­նե­րին: Լե­հաս­տա­նը ներ­կա­յաց­նող պրո­ֆե­սոր Մա­րեկ Ժեյ­մոն հան­դես է ե­կել ՙԼե­հաս­տա­նի հա­յե­րը միջ­նա­դա­րից մինչև մեր օ­րե­րը՚ զե­կու­ցու­մով: Համ­բուր­գի հա­մալ­սա­րա­նի դա­սա­խոս Օտ­տո Լուխ­տեր­հարդն իր ե­լույ­թում հա­մե­մա­տա­կան հետևու­թյուն­ներ է ներ­կա­յաց­րել ՀՀ և ԱՀ սահ­մա­նադ­րու­թյուն­նե­րի հա­մա­տեքս­տում: Հա­ջորդ օ­րը գի­տա­ժո­ղո­վի աշ­խա­տանք­նե­րը շա­րու­նակ­վել են ի­րա­վա­գի­տու­թյան, քա­ղա­քա­գի­տու­թյան, պատ­մու­թյան, տն­տե­սա­գի­տու­թյան, ար­վես­տա­գի­տու­թյան, լրագ­րու­թյան, գրա­կա­նա­գի­տու­թյան և ման­կա­վար­ժու­թյան բա­ժան­մունք­նե­րում: Այդ աշ­խա­տանք­նե­րի ըն­թաց­քում քն­նարկ­վել են պե­տա­կա­նու­թյան ամ­րապ­նդ­ման տե­սա­կան և գործ­նա­կան հիմ­նա­հար­ցե­րը, Հա­յաս­տան-Ար­ցախ-Սփյուռք փոխ­հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը, ՀՀ և ԱՀ սո­ցիալ-տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման ար­դի մար­տահ­րա­վեր­նե­րը, Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան ինք­նո­րոշ­ման, կազ­մա­վոր­ման և մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հիմ­նա­հար­ցե­րը, ինչ­պես նաև հայ մե­ծե­րի ժա­ռան­գու­թյան մե­րօ­րյա ըն­կա­լումն ու ի­մաս­տա­վո­րու­մը: Ա­վե­տիք Հա­րու­թյու­նյա­նը տե­ղե­կաց­րել է, որ գի­տա­ժո­ղո­վի լա­վա­գույն աշ­խա­տանք­նե­րը տպագր­վե­լու են ՙԳի­տա­կան Ար­ցախ՚ պար­բե­րա­կա­նում:

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Mon, 16 Sep 2019 15:32:34 +0000
ԼԵՈ­ՆԱՐ­ԴՈ­ՅԻ ՙՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ՆԱ­ՄԱԿ­ՆԵ­ՐԸ՚ Ե­ղե՞լ է Լեո­նար­դո դա Վին­չին Հա­յաս­տա­նում http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27414-2019-09-11-14-59-05 http://artsakhtert.com/arm/index.php/carriage/item/27414-2019-09-11-14-59-05 ԼԵՈ­ՆԱՐ­ԴՈ­ՅԻ ՙՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ՆԱ­ՄԱԿ­ՆԵ­ՐԸ՚ Ե­ղե՞լ է Լեո­նար­դո դա Վին­չին Հա­յաս­տա­նում
Էռ­նա ՌԵ­ՎԱ­ԶՈՎ­Ա

Լեո­նար­դո դա Վին­չին պատ­մու­թյա­նը հայտ­նի է որ­պես Վե­րած­նն­դի խոր­հր­դա­նիշ։ Նա շա­րու­նակ ա­րա­րում էր, քա­նի որ չէր ու­զում ապ­րել աշ­խար­հում, որ­տեղ իշ­խում են կարծ­րա­տի­պե­րը։ Նրա գյու­տե­րից շա­տե­րը մարդ­կու­թյու­նը կարժևո­րեր դա­րեր անց։ Հատ­կան­շա­կան է, որ Կի­լի­կիա­յի Կա­լինդ­րո քա­ղաք կա­տա­րած այ­ցե­լու­թյան վե­րա­բե­րյալ Լեո­նար­դո­յի հու­շե­րը ո­րոշ գիտ­նա­կան­ներ վե­րագ­րում են նրա ան­զուսպ երևա­կա­յու­թյա­նը։

Այ­նուա­մե­նյա­նիվ, իր ՙՀայ­կա­կան նա­մակ­նե­րից՚ մե­կում Լեո­նար­դոն հս­տակ մատ­նան­շում է իր գտն­վե­լու վայ­րը՝ ՙգտն­վե­լով Էր­մե­նիա­յի այս հատ­վա­ծում՚։ Իսկ գիտ­նա­կան­նե­րը շա­րու­նա­կում են գլուխ կոտ­րել՝ ար­դյո՞ք դա Վին­չին ե­ղել է Հա­յաս­տա­նում, թե՞...
Փաստարկներ` հօգուտ այն պնդման, որ դա Վինչին եղել է Հայաստանում
Եթե Լեո­նար­դոն ո­րո­շեր գաղտ­նի պա­հել իր այ­ցե­լու­թյու­նը հա­յոց աշ­խարհ, նա մի­լիո­նա­վոր մի­ջոց­ներ կգտ­ներ քո­ղար­կե­լու այդ փաս­տը։ Ու­րիշ ո՞ւմ, ե­թե ոչ Ջա­կոն­դա­յի հե­ղի­նա­կին կհա­ջող­վեր խոր­հր­դա­վո­րու­թյան մշու­շով պա­տել այն ա­մե­նը, ին­չը պետք է գաղտ­նի մնար։
Հոր ազն­վա­կան ըն­տա­նի­քի կող­մից ըն­դուն­ված՝ ար­տաա­մուս­նա­կան որ­դին մե­ծա­նում էր նույն­քան սրա­միտ, որ­քան շր­ջա­հա­յաց։ Տա­րի­նե­րի հետ այս զգու­շա­վո­րու­թյու­նը վե­րած­վեց ինք­նամ­փո­փու­թյան. հա­կա­ռակ հա­զա­րա­վոր փաս­տաթղ­թե­րի, ո­րոնք մնա­ցել են Լեո­նար­դո­յից հե­տո, նրա անձ­նա­կան կյան­քի մա­սին այ­սօր քիչ բան է հայտ­նի։ Ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րի մա­սին նույն­պես չի կա­րե­լի ա­սել, որ լավ գի­տեին Լեո­նար­դո­յին։ Բա­վա­կան է նշել, որ նրանց հա­մար ան­հաս­կա­նա­լի էր վար­պե­տի կեն­սաձևը. նա միս չէր ու­տում, քնում էր 15 րո­պեով չորս ժա­մը մեկ՝ ան­տե­սե­լով գի­շե­րը՝ որ­պես այդ­պի­սին։ Omo sanza lettere՝ ՙանգ­րա­գետ՚, ինչ­պես ինքն էր ի­րեն ան­վա­նում, Լեո­նար­դոն (ա­պօ­րի­նի ծն­ված ե­րե­խա­նե­րին թույ­լատր­ված չէր սո­վո­րել հա­մալ­սա­րա­նում) վար­պե­տո­րեն վեր­ծա­նում էր իր ծած­կագ­րե­րը։
Նրա գա­ղա­փար­նե­րը (օ­րի­նակ, սու­զա­նա­վի կոն­ստ­րուկ­ցիան, որն ու­ղեկց­վում էր ջրա­սույզ­նե­րի հա­մար կոնկ­րետ ցու­ցում­նե­րով) մարդ­կու­թյու­նը պետք է ըն­կա­լեր իր ՙհա­սու­նաց­մա­նը՚ զու­գըն­թաց։
Բա­ցի այդ, նա գրում էր միայն ձախ ձեռ­քով` ա­ջից ձախ և հա­յե­լա­յին անդ­րա­դարձ­մամբ. դա Վին­չիի ձե­ռագ­րե­րը կար­դում են հա­յե­լու օգ­նու­թյամբ։ Բա­ցա­ռու­թյուն չէ նաև Codex Atlanticus-ը՝ ՙԱտ­լան­տյան կո­դեք­սը՚, որ­տեղ ամ­փոփ­ված են ՙՀայ­կա­կան նա­մակ­նե­րը՚։

Ու­րի­շի կար­ծի­քին նա չէր վս­տա­հում և ա­մեն ին­չի ճա­նա­չո­ղու­թյա­նը հաս­նում էր փորձ­նա­կան ճա­նա­պար­հով. Leonardo Vinci dissepolo della sperientia (ՙԼեո­նար­դո Վին­չին՝ փոր­ձի ա­շա­կերտ՚)՝ հպար­տու­թյամբ մա­կագ­րում էր նա։
ՙԳի­շեր­վա եր­րորդ մա­սից սկ­սած արևը լու­սա­վո­րում է լե­ռան գա­գաթ­նե­րը՚,- այս­պես է Լեո­նար­դոն նկա­րագ­րում Տավ­րո­սը՝ այն հա­մե­մա­տե­լով գի­սաստ­ղի հետ։ Երբ արևի ու լեռ­նե­րի միջև ամ­պեր են հայ­տն­վում, լույ­սի ու ստ­վե­րի խոր­հր­դա­վոր խաղ է ստեղծ­վում. ՙՏավ­րո­սը տրոհ­վում է մերթ եր­կու, մերթ ե­րեք մա­սե­րի, կար­ճա­նում կամ եր­կա­րում՚։ Դե­պի գա­գաթ տա­նող ճա­նա­պար­հի կե­սին ՙօդն այն­քա՛ն սուր է, այս­տեղ եր­բեք քա­մի չի լի­նում։ Այս­տեղ եր­կար չի կա­րող ապ­րել ոչ մի կեն­դա­նի ա­րա­րած, բա­ցի գի­շա­տիչ թռ­չուն­նե­րից, ո­րոնք ապ­րում են Տավ­րո­սի բարձ­րա­բերձ կիր­ճե­րում և միայն որ­սի հա­մար են իջ­նում ամ­պե­րից ցած։ Այս­տեղ միայն ժայ­ռեր են, և նրան­ցից յու­րա­քան­չյու­րը փայ­լփ­լում է կու­րաց­նող ճեր­մա­կու­թյամբ՚։ Լեո­նար­դո­յի այս նկա­րագ­րու­թյա­նը կց­վում են ժա­մա­նա­կից խու­նա­ցած մա­գա­ղա­թի վրա ար­ված գծա­պատ­կեր­նե­րը։ Բայց հե­ղի­նա­կը չի սահ­մա­նա­փակ­վում սոսկ նկա­րագ­րու­թյամբ. ՙԱրևմտյան Հա­յաս­տա­նի ստո­րին մա­սում՚ նա հայ­տն­վել է ՙՏավ­րո­սի լեռ­նաշղ­թա­յում ժայ­ռե­րի ձևա­վոր­ման ար­դյուն­քում՚ ա­ռա­ջա­ցած սար­սա­փե­լի ջր­հե­ղե­ղի ժա­մա­նակ։
ՙՏա­սը ժամ շա­րու­նակ մեր գլ­խին ա­ղետ­ներ էին թափ­վում. նախ փո­թոր­կա­հույզ քա­մի­ներն էին հա­լա­ծում մեզ, ա­պա հո­վի­տը պա­տեց հզոր ձյու­նամր­րի­կը, որն ա­վե­րեց քա­ղա­քի մեծ մա­սը։ Բա­ցի այդ, ջրի տակ մնաց քա­ղա­քի ներքևի մա­սը։ Հան­կարծ տե­ղա­տա­րափ անձրև սկս­վեց և տե­ղան­քը հե­ղե­ղեց ա­վա­զի, կեղ­տի ու քա­րե­րի, պոկ­ված ծա­ռե­րի ար­մատ­նե­րի ու ճյու­ղե­րի հետ խառն­ված ջրե­րով։ Դրան հետևեց հուժ­կու հր­դե­հը՝ ոչ միայն քա­մի­նե­րի, այլև մոտ 30 հա­զար ա­վա­զակ­նե­րի պատ­ճա­ռով, ով­քեր ա­մա­յաց­րին եր­կի­րը և շա­րու­նա­կում են ա­վե­րել՚ (ՙՀայ­կա­կան նա­մակ­ներ՚, Codex Atlanticus)։ Լեո­նար­դոն ա­ռա­ջար­կում է նաև ջր­հե­ղե­ղի խնդ­րի լուծ­ման իր տար­բե­րա­կը՝ ՙՏավ­րո­սյան լեռ­նե­րի միջև ջրի հա­մար ելք փնտ­րել՚։ Միա­ժա­մա­նակ նա խնդ­րում է ՙԲա­բե­լո­նի սր­բազ­նա­գույն սուլ­թա­նի տե­ղա­պա­հին՚, ում հաս­ցեագր­ված է ՙՀայ­կա­կան նա­մակ­նե­րից՚ մե­կը, չբար­կա­նալ իր ու­շաց­ման հա­մար։ Նա պար­տա­վոր էր ու­ղեկ­ցել սուլ­թա­նին, ով 1471թ. պետք է ստու­գեր Տիգ­րի­սի ու Եփ­րա­տի հո­վիտ­նե­րում տա­րած­վող ամ­րոց­նե­րի վի­ճա­կը, բայց չկա­րո­ղա­ցավ, քա­նի որ զբաղ­ված էր ա­վե­րիչ ա­ղե­տի պատ­ճառ­նե­րի ու­սում­նա­սիր­մամբ ու նկա­րագ­րու­թյամբ։
Փաս­տա­ցի ա­պա­ցուց­ված է, որ Լեո­նար­դոն Ֆլո­րեն­ցիա­յում ե­ղել է 1472, 1475, 1478 և 1481թթ., իսկ Մի­լա­նում՝ 1483 և 1487թթ.։ Թե ին­չո՞վ էր Լեո­նար­դոն զբաղ­ված մնա­ցած ժա­մա­նա­կա­մի­ջոց­նե­րում, ո­րոնց մա­սին տե­ղե­կու­թյուն­ներ չկան, օգ­նե­ցին պար­զել ՙՀայ­կա­կան նա­մակ­նե­րը՚՝ նա որ­պես ին­ժե­ներ աշ­խա­տում էր ե­գիպ­տա­ցի սուլ­թան Կաիտ¬բեյ Բա­բե­լո­նա­ցու մոտ։
Դեռևս Ֆլո­րեն­ցիա­յում դա Վին­չին հիաց­մուն­քով էր ար­տա­հայտ­վում այն ժո­ղովր­դի վար­պե­տու­թյան մա­սին, ո­րի ճար­տա­րա­պե­տա­կան լու­ծում­նե­րից էր գմ­բե­թը` քա­ռա­կու­սու վրա։ ՙԻ­տա­լիա­յին վի­ճակ­ված էր Եվ­րո­պա­յին կր­կին ծա­նո­թաց­նել արևե­լաա­րիա­կան գմ­բե­թին։ Վե­րած­նն­դին վի­ճակ­ված էր ըն­դու­նել հայ­կա­կան պարզ գմ­բե­թի նա­խագ­ծի էա­կան ա­ռա­վե­լու­թյու­նը և տևա­կան ժա­մա­նակ տեղ տալ դրան եվ­րո­պա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թյան մեջ՚,- XX դա­րաս­կզ­բին կգ­րեր ավ­ստ­րիա­ցի ար­վես­տա­բան Յո­զեֆ Ստր­ժի­գովս­կին։ Ա­ռա­ջին եվ­րո­պա­ցի­նե­րից մե­կը, ով կի­րա­ռեց գմ­բե­թա­վոր շի­նու­թյուն­նե­րի այս տե­սա­կը, Լեո­նար­դոն էր: Այդ մա­սին են վկա­յում ՙԷր­մե­նիա կա­տա­րած ճա­նա­պար­հոր­դու­թյան՚ ժա­մա­նակ ար­ված գծա­պատ­կեր­նե­րը։

Ի դեպ, Հայ­կա­կան Կի­լի­կյան թա­գա­վո­րու­թյունն այն ժա­մա­նակ ար­դեն գո­յու­թյուն չու­ներ։ 1375թ. ապ­րի­լին ե­գիպ­տա­կան մամ­լուկ­նե­րի ար­շա­վանք­նե­րի ժա­մա­նակ ըն­կավ նրա մայ­րա­քա­ղա­քը՝ Սի­սը, իսկ 1424թ. ե­գիպ­տա­կան սուլ­թա­նի զոր­քերն ամ­բող­ջու­թյամբ տի­րե­ցին Կի­լի­կիա­յին։ Բայց դա Վին­չին հա­մա­ռո­րեն շա­րու­նա­կում է իր գտն­վե­լու վայ­րը կո­չել Էր­մե­նիա։
Պա­տա­նե­կու­թյան օ­րե­րին Լեո­նար­դոն եր­կար նս­տում էր Ֆլո­րեն­ցիա­յի Սան¬Մի­նիա­տո բա­զի­լի­կի բա­կում, ո­րի գլ­խա­վոր խո­րա­նի վրա փայ­լում էր San Miniato Rex Ermenie ոս­կե­տառ գրու­թյու­նը։ Այն­տեղ նա ա­կանջ էր դնում եր­կա­րա­մո­րուս քա­հա­նա­նե­րի պատ­մու­թյուն­նե­րին` մի հա­յի մա­սին, ով մար­տի­րոս­վեց 250թ. Տոս­կա­նա­յում քրիս­տո­նեու­թյուն քա­րո­զե­լու հա­մար։
Ֆլո­րեն­ցիա­յից դե­պի Փոքր Ա­սիա­յի ա­փե­րը տա­նող ճա­նա­պար­հը մեկ ամ­սից քիչ էր տևում։ Լեո­նար­դո­յի հա­մար դժ­վա­րու­թյուն չէր ներ­կա­յաց­նի կա­նո­նա­վոր եր­թեր կա­տա­րող նա­վե­րից մե­կով Կի­լի­կիա հաս­նել։ Մշ­տա­կան հա­ղոր­դակ­ցու­թյու­նը հաս­տատ­վեց այն ժա­մա­նա­կից ի վեր, երբ Ֆլո­րեն­ցիա­յի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը գրա­վել էր Պի­զան և Լի­վոր­նո­յում նա­վա­հան­գիստ գնել։ Դա խթա­նեց և հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րի գոր­ծու­նեու­թյու­նը, ով­քեր Եվ­րո­պա էին մա­տա­կա­րա­րում արևե­լյան ապ­րանք­ներ՝ մե­տաքս, հա­մե­մունք­ներ, թան­կար­ժեք քա­րեր...
Լեո­նար­դոն գե­ղան­կար­չու­թյուն է ա­շա­կեր­տել Անդ­րեա Վե­րո­քյոի ար­վես­տա­նո­ցում, ով իր սերն­դի լա­վա­գույն նկա­րիչն էր և, հնա­րա­վոր է, լա­վա­գույն ու­սու­ցի­չը։ Նրա ար­վես­տա­նո­ցը գտն­վում էր վիա Գի­բե­լի­նա­յում, ո­րից ոչ հե­ռու՝ վիա դեի Գրե­չի փո­ղո­ցում (միջ­նա­դա­րյան այս փո­ղո­ցը մինչ օրս պահ­պան­վել է) էին գտն­վում արևե­լյան ար­հես­տա­գործ­նե­րի՝ հույ­նե­րի ու կի­լի­կյան հա­յե­րի ար­հես­տա­նոց­նե­րը։ Ֆլո­րեն­ցիա­յում ի­րենց գե­ղար­վես­տի դպ­րո­ցը նրանք հիմ­նել էին Դու­չո դի Բուո­նին­սե­նիա­յից ա­վե­լի վաղ (մոտ 1255¬1319թթ.)։
ՙԳե­ղար­վես­տի մա­սին շա­րադ­րու­թյան՚ մեջ Լեո­նար­դոն հի­շա­տա­կում է Terra Armenia-ի մա­սին։ Նրա մուգ¬դե­ղին ներ­կը նկա­րիչ­նե­րից ոչ մե­կը չէր օգ­տա­գոր­ծում։ Հնա­րա­վոր է, հայ­կա­կան հո­ղի այս գույ­նը դա Վին­չին բե­րել է Էր­մե­նիա­յից...
Codex Atlanticus¬ի է­ջե­րում Լեո­նար­դո դա Վին­չին նշել է, որ հե­տա­գա­յում մտա­դիր է ա­ռան­ձին գր­քով ներ­կա­յաց­նել ՙԷր­մե­նիա­յի մա­սին իր տպա­վո­րու­թյուն­նե­րը՚։ Ինչ­պես հետևում է նրա կազ­մած ժո­ղո­վա­ծուից, նա մտա­դիր էր գրել ա­ղետ­ներն ու ա­վե­րա­ծու­թյուն­նե­րը կան­խա­տե­սող մար­գա­րեի մա­սին։ Վեր­ջի­նիս հա­յե­րը սկզ­բում բանտ էին նե­տել, այ­նու­հետև, հա­մոզ­վե­լով, որ նրա բո­լոր մար­գա­րեու­թյուն­ներն ի­րա­կա­նա­նում են, ա­զատ ար­ձա­կե­ցին։ Թե ար­դյո՞ք գր­վել է այս աշ­խա­տու­թյու­նը, մինչ օրս հայտ­նի չէ։
Հա­մե­նայն դեպս չի բա­ցառ­վում, որ երբևէ ինչ¬որ մի տեղ կբա­ցա­հայտ­վեն Հա­յաս­տա­նին վե­րա­բե­րող Լեո­նար­դո­յի տպա­վո­րու­թյուն­նե­րը և Էր­մե­նիա կա­տա­րած իր ճա­նա­պար­հոր­դու­թյան մա­սին նյու­թեր պա­րու­նա­կող ձե­ռագ­րե­րը։
Չէ՞ որ, ինչ­պես հա­մոզ­ված էր վար­պետն ին­քը` ՙգաղտ­նի­քը եր­կար չես պա­հի. աշ­խար­հի ա­լի­քը նման է ծո­վի ա­լի­քի՝ ա­մեն ինչ ջրի ե­րես է հա­նում՚։

nashaarmenia.info

Էռ­նա ՌԵ­ՎԱ­ԶՈՎ­Ա

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Խճանկար Wed, 11 Sep 2019 14:49:56 +0000