comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՃՇՄԱՐՏԱԼԵԶՈՒ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏԻ ՈՒ ԿԵՂԾԻՔԻ ԴԵՄ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՃՇՄԱՐՏԱԼԵԶՈՒ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏԻ ՈՒ ԿԵՂԾԻՔԻ ԴԵՄ

1972 թվականի գարնանը Երևանում կազմակերպվել էր Անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների պոեզիայի փառատոն։ Վրաստանից ժամանել էր բանաստեղծների մի մեծ խումբ` Ի. Նոնեշվիլու, Ադրբեջանից` Մ. Ռահիմի գլխավորությամբ։ Ադրբեջանի գրողների միության Բաքվի հայկական սեկցիայից բանաստեղծ Ս. Գրիգորյանի ղեկավարությամբ մասնակցում էինք Վ. Աբրահամյանը, Վ. Հովակիմյանը և տողերիս հեղինակը։

 Երևանում, Գրողների միությունում հարևան հանրապետություններից ժամանած գրողներին բարեկամաբար ընդունեցին Պ. Սևակը, Վ. Դավթյանը, Գ. Էմինը, Ս. Հարությունյանը, Ռ. Գևորգյանը և ուրիշներ։

Երեկոյան պետք է հանդես գայինք հեռուստատեսությամբ։ Առաջարկվեց այցելել աշխարհահռչակ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանին։ Հանդիպումը մեծ արվեստագետի հետ թևավորել էր բոլորին։ 92-ամյա հանճարը փառահեղ բազմած էր բազկաթոռին։ Նա ներկաներին զարմացրեց իր պայծառ հիշողությամբ։ Մեկ առ մեկ տվեց անվանի այն նկարիչների անունները, ում հետ հանդիպել էր։ 

Մոտ երկու ժամ տևած հանդիպումից հետո դուրս եկանք Վարպետի բնակարանից ու քայլեցինք Բաղրամյան պողոտայով դեպի Հաղթանակ կամուրջը։ Երբ հասանք այդ հրաշակերտ կառույցին, մեզ ավելի շատ գրավեց Զանգուի գարնանային խենթ շառաչը։ 

Իմ կողքին ադրբեջանցի բանաստեղծ Մամեդ Արազն էր։ Բաքվում հարևանությամբ էին մեր բնակելի շենքերը։ Իմ անմիջական օգնությամբ նա հայերենից թարգմանել էր Հ. Սահյանի ՙՈրոտանի եզերքին՚ բանաստեղծությունների շարքը։ 

Հիացմունքով դիտում էինք Զանգվի արևաշող ալիքները, երբ նա անսպասելի շուռ եկավ ու թուրքավարի ասաց. ՙՍոկրատ գարդաշ (եղբայր), գիտե՞ս, որ Զանգուն ադրբեջանական գետ է, ոչ թե հայկական՚։

Նրա այդ ցինիկ ՙհայտնագործությունից՚ ցնցված` ես հարցրի. ՙՄա՜մեդ, կատակո՞ւմ ես, թե լուրջ ես խոսում՚։ 

Նա վրա բերեց. ՙՈչ, չեմ կատակում, ճիշտ եմ ասում՚։ 

- Եվ դու հավատո՞ւմ ես այդ պոզավոր ստին,- դիմեցի նրան։ 

- Այո՜, հավատում եմ, որովհետև այդ սուտը մեր ապագա սերունդների համար է։ Թող գալիքում հայ սերունդներն ապացուցեն, որ Զանգուն հայերինն է, ոչ թե ադրբեջանցիներինը։

Ողջ երեկոյի ընթացքում ինձ հանգիստ չէր տալիս ազերի ոչ անհայտ այդ բանաստեղծի ՙհեռատեսությունը՚։ Հարևան հանրապետություններից հավաքվել էինք Երևանում` պոեզիայի երանգներով փառաբանելու հարևան ժողովուրդների բարեկամությունը, իսկ ադրբեջանցի բանաստեղծը ոչ միայն Զանգուն է համարում ազերական, այլև Հ. Սահյանի երգերի ակունք հայրենի Որոտանը, որին նվիրված շարքը թարգմանել էր ինքը։

Արցախյան ազգային-ազատագրական գոյամարտում ջախջախված ադրբեջանական հրոսակների ղեկավարները, չհաշտվելով իրենց խայտառակ պարտության հետ, նոր թափ հաղորդեցին հայատյացությանը։ 1999թ. Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Հեյդար Ալիևը երկրի կառավարիչներին ու վայ  գիտնականներին պատվիրեց հետևյալ ինքնամերկացնող կեղտոտ պատգամը. ՙՊետք է ստեղծել այնպիսի աշխատություններ, որոնցում մշտապես հետևողականորեն ապացուցվի, որ այն հողերը, որտեղ այժմ գտնվում է Հայաստանը, պատկանում են Ադրբեջանին։ Մենք պետք է ճանապարհ բացենք գալիք սերունդների համար՚ (ՙԲակինսկի րաբոչի՚ թերթ, 11 փետրվարի)։ 

Հոր այս ՙմարգարեական խորհրդի՚ հավատարիմ զինվորյալը դարձավ որդին` Իլհամ Ալիևը, որը չի խորշում պատմությունը կեղծելու ու ստելու իր քաղաքականությունից` անընդմեջ հայտարարելով, որ հարկ եղած դեպքում զենքի ուժով ետ կվերցնի ոչ միայն Արցախը, այլև Երևանը։ 

Վերջին մի քանի տարվա ընթացքում տասնյակ ադրբեջանական վայ պատմաբաններ հրատարակել են 50-ից ավելի հաստափոր գրքեր` հակահայկական զառանցանքների հորջորջումով։ Պետք է պատասխանել նրանց ամենայն լրջությամբ ու խստությամբ։

Այդ ուղղությամբ խրախուսելի ու շնորհակալ գործ է կատարում պատմական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր, Արցախի գիտական կենտրոնի տնօրեն Ս.Վ. Դադայանը։ 2016-ին վաստակաշատ պատմաբանի հեղինակությամբ հրատարակվեց ՙԼեռնային Ղարաբաղի քաղաքական պատմության փաստեր և հերյուրանքներ (1918-1923)՚ աշխատությունը։ Ապա ընթերցողի սեղանին դրեց իր նոր, ստվարածավալ աշխատությունը` ՙԱրցախ-Ղարաբաղի քաղաքական պատմությունը Խամսայից մինչև ինքնավարություն... փաստեր և հերյուրանքներ՚ խորագրով։ 

Գիրքը հրատարակվել է Արցախի գիտական կենտրոնի գիտական խորհրդի ու  Երևանի պետական համալսարանի պատմական ֆակուլտետի գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ։ Խմբագրել է պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Է.Գ. Մինասյանը, գրախոսել են պատմական գիտությունների դոկտորներ, պրոֆեսորներ Վ.Ռ. Բալայանը, Ա.Խ. Հայրունին, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Դ.Կ. Բաբայանը։ 

Նման աշխատությունների կարիքը միշտ զգացվել է։ Տեղին է հիշել մեծանուն հայագետ Ջ.Ս. Կիրակոսյանի ՙԱռաջին համաշխարհային պատերազմը և Արևմտահայաստանը՚ (1967), ՙԵրիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ՚ (1982), Լ.Ա. Բայրամյանի ՙԱրևմտյան Հայաստանը անգլիական իմպերիալիզմի պլաններում՚ (1982), Ս.Կ. Պողոսյանի ՙԳոյատևման պայքարի քառուղիներում (1989) ուսումնասիրությունները, որոնք լայն արձագանք գտան աշխարհահռչակ հայ և օտար գիտնականների շրջանում։ Սակայն ճշմարտությունը պահանջում է ասել, որ Արցախ-Ղարաբաղի պատմությունը քիչ է լուսաբանվել հայագիտության ընդհանուր տեսադաշտում։ Այդ բացը գալիս են լրացնելու Ս. Դադայանի աշխատությունները, առանձնապես 2017-ին հրատարակված բազմաշերտ ուսումնասիրությունը։ Գրքի ներածականում հեղինակը նշում է ազերի-թուրք ՙպատմաբանների՚ կեղծիքի ու հերյուրանքների նպատակը։ Նրանք ձգտում են հիմնավորել իրենց հրեշավոր կեղծիքն ու սուտը: 

 Ծանոթանալով Ս. Դադայանի աշխատության մեջ ընդգծված ադրբեջանական զեղծարար պատմաբանների զառանցանքներին, հնարավոր չէ չհիշել հռչակավոր պատմաբան Ջոն Կիրակոսյանի` թուրքական արդի կառավարիչների զավթողական քաղաքականության հետևյալ դիպուկ բնութագիրը. ՙՆերկայիս Թուրքիայի պորտաբույծ վերնախավը` հողատեր-կալվածատերերը, կապիտալիստները, առևտրականները, պետական պաշտոնյաները, միլիտարիստ-զինվորականները, հեծած աշխատավոր ժողովրդի վզին, երկրում իրականացնելով հակաժողովրդական, հակադեմոկրատական քաղաքականություն, գործնականում ապացուցում են, որ իրենք երիտասարդ թուրքերի ավանդների հետևողական պաշտպաններն ու ժառանգորդներն են, թուրքիզմի դրոշակակիրները, ՙգորշ գայլերի՚ հարազատ զավակները՚ (Ջ. Կիրակոսյան, Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ, ՙՀայաստան՚ հրատ., 1982, էջ 3)։ 

Հռչակավոր գիտնականի այս բնութագրությունը ամբողջապես վերաբերում է մերօրյա Ադրբեջանի կառավարիչների ու վերնախավի վարած  քաղաքականությանը։ 

Իր աշխատության հինգ գլուխներում Ս. Դադայանն ադրբեջանական պատմաբանների սուտն ու կեղծիքը քննադատում է հենց իրենց մոգոնած փաստերի հիմամբ։ Նա հմուտ պատմաբանի ու քաղաքագետի կարողությամբ խարազանում է Ադրբեջանի մտավորականների համատեղ վայնասունը Լեռնային Ղարաբաղի հարցի շուրջ, ինչպես նաև նրանց վայրենաբարո հավակնությունները Հայաստանի ու 2800-ամյա Երևան մայրաքաղաքի նկատմամբ։  

 Ս. Դադայանը փորձառու պատմաբանի հմտությամբ, հայկական, ռուսական և ադրբեջանական ավելի քան 230 աղբյուրների հիման վրա ստեղծել է, հիրավի, լայնահուն ուսումնասիրություն, որի Եզրակացության մեջ ընդհանրացված են  առանցքային այն հիմնախնդիրները, որոնք ունեն արդիական հնչողություն։  

Կարծում ենք, այս գործը կարիք ունի հրատարակել հայերեն և անգլերեն` ի լուր արդարամիտ ու ազնիվ պատմաբանների։ 

 

Սոկրատ ԽԱՆՅԱՆ

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր,

ԼՂՀ գիտության վաստակավոր գործիչ