comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՄԵԾՆ ՇԻՐԱԶԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՄԵԾՆ ՇԻՐԱԶԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

 ՙ...Որ գարունները գան ու չգնան,

Որ բեկվի իմ դեմ խորհուրդը մահվան՚
Հովհ. ՇԻՐԱԶ

1984թ. մարտի 14, անհավատալի, անսպասելի բոթ՝ վախճանվել է Հովհաննես Շիրազը: Նույն թվականի մարտի սկզբին ուսանողուհիներով հերթական անգամ այցի էինք գնացել... Ամեն անգամվա պես ընդառաջ չեկավ մեզ և չճանապարհեց հրաժեշտին, հիվանդ պառկած էր։ Ինչպես միշտ, կանգնած էինք ունկնդրում նրան (աթոռ չկար, մի հին բազմոց և գրասեղան էր ընդարձակ սենյակի ամբողջ կահավորանքը)։ Հերթով համբուրում էինք ձյունաճերմակ աջը, պատասխանում հարցերին, խնդրում հեղինակային գրքերն ընծայագրել։
-Ինչպե՞ս է Հայոց Արցախը, թուրքերը նեղո՞ւմ են ձեզ, շա՞տ են,-հարցնում էր,-Երևանում սովորեք, չմնաք այստեղ, գնացեք Արցախը հայ պահեք,-ասում էր։
-Չէի՞ք ցանկանա լինել Արցախում,- միաբերան հարցնում ենք։
-Շատ կուզիմ, ամոթ էլ է, որ ոչ մի անգամ չեմ եղել իմ Արցախում,-պատասխանում է մտախոհ...
Ոչ մեկիս մտքով չանցավ, որ դա մեր վերջին հանդիպումն էր լինելու... Տեսաձայնագրող հեռախոսներ չկային։ 2 շաբաթ հետո լսում ենք մահվան բոթը...
Մեծերը մարգարեներ են
Հովհ. Շիրազի ՙՈղբ Ղարաբաղի՚, այն ժամանակ մեքենագիր՝ տնետուն շրջող, այսօր, արդեն տպագրված երկում կարդում ենք.

Կոմիտասի երգից զատված,
Քեզ կուլ կտան մուղամները...
Ա՛խ, երբ պիտի վեր բռունցքվեն
ձեռքերն Հայոց...որ ազգովին Մասիս ելնենք...
Դու, իմ Ղարսի, իմ Մասիսի, իմ Սիփանի թայ
Ղարաբաղ...

Եվ 4 տարի հետո, 1988-ի փետրվարին վեր են բռունցքվում ՙձեռքերն հայոց՚, Արցախում ծավալվում է ազգային-ազատագրական փրկարար շարժումը՝ ՙՎերամիավորում մայր Հայաստանին՚ կարգախոսով։ Հովհ. Շիրազը Արցախին անդրադարձել է ոչ միայն ՙՈղբ Ղարաբաղի՚ ստեղծագործության մեջ։ Հայաստանից բռնազավթված և Ադրբեջանին կցված ՙՀայոց Արցախը բանաստեղծին կեղեքող ազգային վշտերից մեկն է եղել ցվերջ. ՙԲարեկամդ, որ քեզ խլեց, էլ թշնամին բան կտա՞ քեզ... թե լուռ մնա քար աշխարհը, չարը Երևանն էլ կտանի՚։
Այսօր՝ երեքուկես տասնամյակ հետո, երբեմնի բարեկամ ձևացող ՙչարը՚ հոխորտում է գրավել Երևանը... և աշխարհով մեկ անհեթեթ կեղծիք է ցրում ՙագրեսոր՚ Հայաստանի մասին։
Իր մեծակտավ երկերում, անգամ սիրո թեմայով հյուսված պոեմներում բանաստեղծը չի մոռանում իր Մասիսի ՙթայ՚ Արցախը։
Ներկա էի Հովհ. Շիրազի համազգային հուղարակավորմանը։ Երևանի օպերայի հրապարակում ծովացել էին բանաստեղծի քնարերգության երկրպագուները, ովքեր եկել էին ոչ միայն ԽՍՀՄ հայաբնակ վայրերից և Հայաստանի տարբեր ծայրերից, այլև հայկական սփյուռքից։ Ոչ միայն սերն առ քնարերգություն, այլ նաև՝ սերն առ արգելված ճշմարտություն, անձնազոհ խիզախություն և անթաքույց հայրենապաշտություն, ինչպիսին էր Շիրազ մարդն ու բանաստեղծը, մեր հայրենակիցներին մագնիսի պես քաշել-բերել էր քաղաքամայր Երևան։ ՙԱնդրանիկից և Թումանյանից հետո հայ ժողովուրդը նման համաժողովրդական թաղում չէր տեսել...՚,- գրել են թերթերը։
Հետխորհրդային
Հովհաննես Շիրազը
Ահռելի է Հովհ. Շիրազի անտիպ երկերի ծավալը, որոնց հրապարակմամբ զբաղվում է բացառիկ շիրազագետ, Երևանի պետհամալսարանի պրոֆեսոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Սամվել Մուրադյանը։ Նրա խմբագրմամբ հետմահու լույս են ընծայվել ՙԱնի՚ պոեմը (307 էջ), ՙԹոնդրակեցիները՚ պոեմը, նույն ծավալի ՙԱնտիպ էջեր. գիրք առաջին՚ բանաստեղծությունների ժողովածուն, 299 էջ, Երևան-2018թ., ՙՀայրապետ՚ հրատարակչություն։ Հավելենք հարգարժան գիտնականի գիտական հունձքը ՙՀովհաննես Շիրազ բանաստեղծը, մարդը՚ ՙԱ՚ և ՙԲ՚ գրքերը։
Ընթերցողի սեղանին դրված Հովհ. Շիրազի ՙԱնտիպ էջեր. գիրք առաջին՚-ում զետեղված է տասնամյակներ ձեռագիր ՙշրջող՚ ՙՂարաբաղի ողբը՚ (էջ 178)։ Ի դեպ, այս երկը գրվել է 1959 թվականին, ազգային-ազատագրական շարժումից 30 տարի առաջ: Ազգային մեծ բանաստեղծը, դիմելով Արցախին, գրել է.
ՙՄենակ դու չես , որ դիմանամ, յոթը դրախտ ունեմ խլված` Վանա ծովը, Կարսն ու Վանը, Սիփան սարը, Անին փլված, Հայկ Նահապետը Մասիսի պես դեռ բանտում է՝ ծունկը ծալված, Տարտարո՛ս է Տարոնը դեռ, ո՛ւր ես, Ավարայր Ղարաբաղ...՚:
Շուրջ երեք տասնամյակ հետո Արցախը դարձավ Ավարայր. առայսօր... Հայոց լինել-չլինելու հարցը, ազգային մեր տեսակի, թշնամի թրքության դեմ մեր գոյամարտի Ավարայրը դարձավ Արցախը... այսպես են մարգարեանում հեռատես մեծերը...
Հետխորհրդային Հովհ. Շիրազը, վերջապես, խորհրդային գրաքննության կողմից մկրատված չէ ընթերցողին ներկայացվում, այլ անխաթար, այնպես, ինչպիսին կա...
Իր սերնդի ապրած մղձավանջային ժամանակների արձագանքը կա նրա հրատարակված անտիպում, ինչը բացառվում է Շիրազի` խորհրդային տարիներին տպագրված երկերում։
Հետխորհրդային Հովհ. Շիրազը հայոց մեծ ըղձասածն է, աննահանջ պահանջատերը, կորուսյալ հայրենիքի անշիրիմ մնացած ցեղակիցների ողբասացը և ՙԱվարայրի Վարդան դառած՚ արդարություն պահանջող ուղղամիտն ու արդարախոս քնարերգուն, ով ընթերցողին առաջին անգամ ներկայացնում է հեղինակային հանիրավի չոտնահարված իրավունքներով, լիաթոք ու հզոր ձայնով.

...Երբ արդարիս հետ կռվում է
աշխարհն այսքան անարդար,
Կոտորածների մեղքն անպատիժ է
թողնում անաստված...

Հայոց լեզվի համար տագնապ հնչեցնող զանգահար է հետխորհրդային Շիրազը.

Սարսափում եմ, թե չլինի՞
Եղնիկ լեզուն իմ միակ
Ճերմակ ջարդով այն դեռ գաղտնի
Կուլ տան արջերն սպիտակ... (էջ 226):

Մռնչալով, պահանջեցի հողն հայոց
Կեսս կերավ լուռ բռնությունն, իմացեք...
Իմ քնարը, ով գալիքներ,
սարսափելի դարով անցավ,
Աքսորանքի գողգոթայով ,
հազար գերի սարով անցավ,-
Կողպեք դրին իմ բերանին,
բայց այն հալվեց երգիս հրով,-
Կյանքս՝ գերի Արազի պես
հույսի շիրմաքարով անցավ:

Այսպիսին է հետխորհրդային, չխաթարված շիրազյան քնարը։
35 տարի՝ ուղիղ երեքուկես տասնամյակ է անցել 1984թ. մարտի 14-ից, երբ դադարեց բաբախել մեծ հայրենասերի վշտակոծ սիրտը։ Մեր ժողովրդի մթին՝ հայրենիքից մինչև սփյուռք, ղողանջում է երգի վերածված Շիրազյան արյուն բոցավառող քնարը` կատարելով գրականության թիվ 1 առաքելությունը՝ ՙշանթանման հերոսներ քամելով Ցեղի ընդերքից՚ (Նժդեհ)։
;