comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԹՈՒ­ՄԱ­ՆՅԱ­ՆԸ ԵՎ ԱՆԴ­ՐԱ­ՆԻԿ ԶՈ­ՐԱ­ՎԱ­ՐԸ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԹՈՒ­ՄԱ­ՆՅԱ­ՆԸ ԵՎ ԱՆԴ­ՐԱ­ՆԻԿ ԶՈ­ՐԱ­ՎԱ­ՐԸ

Սոկ­րատ ԽԱ­ՆՅԱՆ

Բա­նա­սի­րա­կան գիտ. դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր

Թու­մա­նյան. ա­սել է՝ Հա­յոց Գիր
Անդ­րա­նիկ՝ զին­վո­րյալ հա­յի տան,
Միա­սին՝ Ժո­ղո­վուրդ ու Եր­կիր,
Միա­սին՝ հա­վեր­ժող Հա­յաս­տան։

20-րդ դա­րաս­կզ­բի պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի ըն­թացքն ա­պա­ցու­ցեց, որ Հովհ. Թու­մա­նյա­նը պայ­ծա­ռա­տես մար­գա­րե էր, մի երևույթ, որ ա­կունք­վում է ժո­ղովր­դի հան­դեպ ու­նե­ցած անմ­նա­ցորդ սի­րուց ու տագ­նա­պից։ Այս­տե­ղից էլ Մեծ Լո­ռե­ցու վե­րա­բեր­մունքն ազ­գան­վեր այն դյու­ցա­զուն­նե­րի հան­դեպ, ով­քեր ի­րենց ամ­բող­ջա­կան կյանքն ըն­ծա­յել էին ժո­ղովր­դի պաշտ­պա­նու­թյանն ու ա­զա­տու­թյա­նը։ Նման անձ­նու­րաց քա­ղա­քա­ցի­նե­րից էր Անդ­րա­նիկ Օ­զա­նյա­նը, ո­րի նկատ­մամբ մի ա­ռան­ձին հա­մակ­րանք է տա­ծել մեծ բա­նաս­տեղ­ծը։ Շտա­պենք նշել, որ նման վե­րա­բեր­մունք է ու­նե­ցել նաև Անդ­րա­նի­կը Թու­մա­նյա­նի հան­դեպ։ Ա­սել է թե` խոս­քի և զեն­քի եր­կու հան­ճար­ներ ծա­նո­թա­ցել ու գնա­հա­տել են հայ ժո­ղովր­դի ճա­կա­տագ­րի հրա­մա­յա­կա­նով։

Պատ­մա­կան հա­ճե­լի մի երևույթ են ան­հա­տի պաշ­տա­մուն­քի զո­հե­րից մե­կի` տա­ղան­դա­վոր ար­ձա­կա­գիր Վա­հան Թո­թո­վեն­ցի կեն­սագ­րու­թյան այն է­ջե­րը, որ առ­նչ­ված են Անդ­րա­նի­կի հե­րո­սա­կան գոր­ծու­նեու­թյա­նը։ Նա` որ­պես մեծ զո­րա­վա­րի համ­հարզ, թո­ղել է նաև թանկ հու­շեր Անդ­րա­նի­կի և Թու­մա­նյա­նի հան­դի­պում­նե­րի վե­րա­բե­րյալ։ Այս­տեղ կարևո­րում ենք այն փաս­տը, որ Թո­թո­վեն­ցը պատ­մում է ոչ թե իր լսա­ծը, այլ հու­շագ­րում է որ­պես ա­կա­նա­տես ու զրու­ցա­կից իր ՙՀով­հան­նես Թու­մա­նյան՚ հու­շե­րում։ Թո­թո­վեն­ցը վկա­յում է, որ ին­քը Թու­մա­նյա­նի տա­նը հա­ճախ է հան­դի­պել Անդ­րա­նի­կին ու Թու­մա­նյա­նին։ Թո­թո­վեն­ցը նրանց փո­խա­դարձ հար­գան­քը բա­ցատ­րում է ՙբար­քե­րի, ըմ­բռ­նում­նե­րի խիստ նմա­նու­թյամբ՚։ Նա հաս­տա­տում է, որ Անդ­րա­նի­կը ևս ան­զու­գա­կան պատ­մող էր, նրան լսե­լիս պատ­մու­թյան, անձ­նա­վո­րու­թյուն­նե­րի, տե­ղի, ժա­մա­նա­կի, ընդ­հա­նուր մթ­նո­լոր­տի ա­մե­նաի­րա­կան, կեն­դա­նի պատ­կե­րա­ցումն էինք ստա­նում։ Հու­շա­գի­րը չի մո­ռա­ցել հե­տաքր­քիր ու սր­տա­շարժ մի դեպք, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Մեծ Լո­ռե­ցու բնա­կա­րա­նում։ Թո­թո­վենցն իր ըն­կե­րոջ` Ներ­սես Դշ­խո­յա­նի հետ միա­սին մտ­նում է Թու­մա­նյա­նի սե­նյա­կը` ող­ջերթ մաղ­թե­լու նրան։ Թու­մա­նյա­նը պի­տի գնար Պյա­տի­գորսկ` հան­քա­յին ջրե­րում բուժ­վե­լու։ ՙՄենք ներս մտանք այն մո­մեն­տին,- գրում է Թո­թո­վեն­ցը,- երբ Անդ­րա­նի­կը պատ­մում էր ինչ-որ կռ­վի պատ­մու­թյուն։ Թու­մա­նյա­նը կանգ­նած էր, մի ո­տը դրած թախ­տի վրա, թևե­րը բարձ­րաց­րած վեր, փայ­լուն, արևա­պայ­ծառ աչ­քե­րով լսում էր։ - Թուրս քա­շե­ցի…,- ա­սաց Անդ­րա­նի­կը և կանգ ա­ռավ, բայց Թու­մա­նյա­նը չհամ­բե­րեց և սկ­սեց գո­ռալ.
- Խփի՜ր, խփի՜ր։
Թո­թո­վենցն այ­նու­հետև ներ­կա­յաց­նում է այդ տե­սա­րա­նի հմայ­քը և ա­պա հաս­տա­տում այն լե­գեն­դան­ման զրույ­ցը, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Թու­մա­նյա­նի և Անդ­րա­նի­կի միջև։ ՙՄի օր, է­լի սե­ղա­նի շուր­ջը, Թու­մա­նյանն ա­ռա­ջար­կեց խմել Անդ­րա­նի­կի կե­նա­ցը և ին­քը վերց­րեց ա­ռա­ջին խոս­քը. ՙՍրա­նից 20 տա­րի ա­ռաջ,- սկ­սեց Թու­մա­նյա­նը,- կար եր­կու նշա­նա­վոր բան - Խրի­մյան Հայ­րի­կը և իմ ՙՇունն ու կա­տուն՚, քսան տա­րի է ան­ցել, բայց է­լի եր­կու նշա­նա­վոր բան կա - իմ ՙՇունն ու կա­տուն՚ և Անդ­րա­նի­կը, խմում եմ եր­կու նշա­նա­վոր­նե­րից մե­կի` Անդ­րա­նի­կի կե­նա­ցը։
Բո­լորն էլ սկ­սե­ցին ծի­ծա­ղել։ Անդ­րա­նիկն էլ ծի­ծա­ղեց։
Անդ­րա­նի­կը Թու­մա­նյա­նին պա­տաս­խա­նեց.
- Կանց­նեն տա­րի­ներ, ոչ ես կլի­նեմ, ոչ էլ Թու­մա­նյա­նը, բայց կլի­նի մի նշա­նա­վոր բան` ՙՇունն ու կա­տուն՚, խմենք նրա կե­նա­ցը։
Ինչ­պես հայտ­նի է, 20-րդ դա­րի սկզ­բին, ա­ռանձ­նա­պես Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի հենց սկզ­բից հայ նշա­նա­վոր մտա­վո­րա­կան­նե­րը մեծ հույ­սեր էին կա­պել Ռու­սաս­տա­նի հետ, ո­րը պետք է պա­տե­րազ­մեր Թուր­քիա­յի դեմ։ Հայ ժո­ղովր­դի դա­րա­վոր ե­րա­զան­քը` Արևմտյան Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­մը թուրք բար­բա­րոս­նե­րի լծից և նրա միա­ցումն Արևե­լյան Հա­յաս­տա­նին` թե­կուզև ցա­րա­կան կա­ռա­վա­րու­թյան կազ­մում, օ­րա­կար­գի հարց էր։
Այս­քա­նով հան­դերձ, Թու­մա­նյա­նի հույ­սե­րի ճա­ռա­գայ­թող մի­ջու­կը հայ ժո­ղովր­դի արծ­վա­սիրտ զա­վակ­ներն էին, այն­պի­սիք, ինչ­պի­սին Անդ­րա­նիկն էր։ 1914թ. հոկ­տեմ­բե­րի 31-ին, ՙՀո­րի­զոն՚ թեր­թի թիվ 242-ում տպագր­վում է Հովհ. Թու­մա­նյա­նի ՙՙԵր­րորդ զար­կը՚ վեր­տա­ռու­թյամբ ե­լույ­թը։ Ան­մահ բա­նաս­տեղ­ծը նախ անդ­րա­դառ­նում է Կով­կա­սում վա­րած ռու­սա­կան պա­տե­րազմ­նե­րից ե­րե­քին, ո­րոնք, ինչ­պես ըն­դգ­ծում է նա, ՙհայ ժո­ղովր­դի հա­մար ե­ղել են սր­բա­զան, ազ­գա­յին պա­տե­րազմ՚։ Թու­մա­նյանն այդ պա­տե­րազմ­նե­րից ա­ռա­ջի­նը հա­մա­րում է 1827-1828 թվա­կան­նե­րի` Երևա­նի պա­տե­րազ­մը։ Երկ­րոր­դը` 1877-1878 թվա­կա­նի Ղար­սի պա­տե­րազ­մը։ Եր­րոր­դը նա հա­մա­րում է 1914թ. օ­գոս­տո­սին սկիզբ ա­ռած Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յի­նը։ Մեծ Լո­ռե­ցին բա­ցատ­րում է այդ պա­տե­րազմ­նե­րում հայ ժո­ղովր­դի օգ­տին ի­րա­կա­նաց­ված երևույթ­նե­րը։ Նա գրում է. ՙԱ­ռա­ջի­նը հայ ժո­ղովր­դի մի մասն ա­զա­տեց ան­հույս դժոխ­քից ու ազ­գո­վին ապ­րե­լու հույս ներ­շն­չեց։ Երկ­րոր­դը դրեց ինք­նա­վար Հա­յաս­տա­նի հար­ցը՚։
Նշենք, որ ինք­նա­վար Հա­յաս­տա­նի հար­ցը` թուր­քա­հա­յե­րի խն­դիր­քով, ՙա­ռա­ջին ան­գամ ռուս­նե­րը դրին Ադ­րիա­նա­պոլ­սում, բայց անգ­լիա­ցի­նե­րի պա­հան­ջով ստիպ­ված ե­ղան փո­խել ու դնել բա­րե­նո­րո­գում­նե­րի հարց, սա­կայն հա­յե­րին հու­սադ­րե­լով, թե ա­պա­գա­յում նո­րից կընդ­լայ­նեն ու կի­րա­գոր­ծեն։

Հովհ. Թու­մա­նյա­նը սույն հոդ­վա­ծում նշում է նաև եր­րորդ պա­տե­րազ­մի հետ կապ­ված հա­յա­մետ ակն­կա­լի­քը` ըն­դգ­ծե­լով. ՙԵր­րոր­դը բե­րե­լու է թուր­քա­հա­յե­րին ազ­գա­յին ին­քան­վար կյանք՚։
Մեծ Լո­ռե­ցին մատ­նան­շում է նաև այդ պա­տե­րազմ­նե­րի ար­դյուն­քում հայ ժո­ղովր­դի նվա­ճում­նե­րը մշա­կույ­թի աս­պա­րե­զում. ա­ռա­ջի­նը` ըն­դգ­ծե­լով Խ. Ա­բո­վյա­նի ՙՎերք Հա­յաս­տա­նի՚ վե­պը։ Երկ­րորդ պա­տե­րազ­մի ար­դյուն­քում ու­նե­ցանք Րաֆ­ֆի, Պատ­կա­նյան ու ա­զա­տագ­րա­կան գրա­կա­նու­թյուն։ Հան­ճա­րեղ բա­նաս­տեղծն այս եր­կու­սը թվար­կե­լով, վս­տա­հո­րեն ա­վե­լաց­նում է. ՙԵր­րոր­դը տա­լու է ընդ­հա­նուր ա­զատ գրա­կա­նու­թյուն՚։ Պարզ է, այս­տեղ ՙընդ­հա­նուր ա­զատ՚ ա­սե­լով Թու­մա­նյա­նը նկա­տի ու­ներ ՙմեկ ժո­ղո­վուրդ, մեկ գրա­կա­նու­թյուն՚ երևույ­թը, կոնկ­րետ արևե­լա­հայ և արևմտա­հայ գրա­կա­նու­թյուն­նե­րի ընդ­հան­րու­թյու­նը։
Թու­մա­նյա­նը եր­րորդ պա­տե­րազ­մը, այ­սինքն` Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յի­նը, հա­մա­րե­լով խոր­հր­դա­վոր ՙեր­րորդ զարկ՚, կար­ծում էր, որ այն կվճ­ռի խն­դի­րը։ ՙԵր­րորդ զար­կով,- նշում է ան­մահ գե­ղա­գե­տը,- հյու­սի­սի հս­կան, Մեծ Ռու­սաս­տա­նը, վճ­ռում է հայ ազ­գի հին, ա­րյու­նոտ խն­դի­րը, ա­պա­հո­վում է նրա ա­պա­գան ու ա­ռաջ­նոր­դում նրան դե­պի ա­զատ ազ­գե­րի եղ­բայ­րու­թյու­նը՚։
Գաղ­թա­կան­նե­րով լց­վել էին Արևմտյան Հա­յաս­տան-Էջ­միա­ծին ճամ­փա­նե­րը,։ Օ­դը ա­հա­սար­սուռ, եր­թը` վտան­գա­վոր, կյան­քը` մա­հա­բեր։ Արևմտյան Հա­յաս­տա­նի դա­տարկ­վող ու ա­վեր­վող գյու­ղե­րից, Վա­նի ըմ­բոստ սահ­ման­նե­րից վե­րա­դառ­նա­լուց հե­տո Թու­մա­նյա­նը 1915 թվա­կա­նին հա­մա­րյա ա­մեն օր ու ժամ բռ­նա­գաղ­թած­նե­րի մոտ էր։ Մեծ բա­նաս­տեղ­ծը սր­տա­կե­ղեք պատ­կեր­նե­րով գրի է ա­ռել դժո­խա­յին այդ պայ­ման­նե­րում տա­ռա­պող ու մա­հա­մերձ գաղ­թա­կան­նե­րի ցավն ու կս­կի­ծը։ Մեծ Լո­ռե­ցին իր ծո­ցա­տետ­րում կր­կին ու կր­կին հո­լո­վում է Անդ­րա­նի­կի ա­նու­նը` որ­պես ժո­ղովր­դի տա­ռա­պան­քի կրող և հույ­սի չմա­րող կան­թեղ։
Թու­մա­նյանն ան­հուն ցա­սու­մով նկա­րագ­րում է դա­ժան կո­տո­րած­ներն Արևմտյան Հա­յաս­տա­նում, որ կա­տա­րում էին թուր­քերն ու քր­դե­րը` կորց­րած մարդ­կա­յին խիղճն ու հո­գին։
Թու­մա­նյա­նի ՙԾո­ցա­տետ­րը՚՝ գր­ված 1915-ի հու­նի­սին, Իգ­դի­րում և ա­պա ՙՆշում­ներ գաղ­թա­կան­նե­րի վի­ճա­կի մա­սին՚ գրա­ռում­նե­րը` ար­ված 1915-ի սեպ­տեմ­բե­րին, հայ ժո­ղովր­դի ապ­րած ող­բեր­գու­թյան սր­տա­կե­ղեք հա­ռա­չանք­նե­րի և հու­սո ե­րանգ­նե­րի պատ­կեր­ներ են, որ տե­սել են և՜ Մեծ Լո­ռե­ցին, և՜ Անդ­րա­նի­կը, ա­սել է թե` խոս­քի և զեն­քի ժո­ղովր­դա­պաշտ­պան միաս­նու­թյան խոր­հր­դա­նիշ ու­ժե­րը։ 1915-ին հա­ջոր­դած ծանր օ­րե­րին հայ ժո­ղո­վուրդն իր ա­զա­տու­թյան հույ­սե­րը մե­ծա­պես կա­պել էր Անդ­րա­նիկ զո­րա­վա­րի հետ։ Ա­մեն կող­մից դի­մում էին նրան` հայ­րե­նա­սի­րա­կան կո­չե­րով, և նրա զին­վոր­նե­րը դառ­նա­լու պատ­րաս­տա­կա­մու­թյամբ։ 1917թ. դեկ­տեմ­բե­րի 23-ին Մեծ Լո­ռե­ցին նա­մա­կով դի­մում է նրան` ըն­դգ­ծե­լով, որ ա­հա­վոր պա­հե­րին ա­մեն մարդ պետք է ընդ­հա­նու­րի սե­ղա­նին բե­րի` ինչ-որ ու­նի և կա­րող է` թե՜ վե­րա­հաս վտան­գը կան­խե­լու և թե՜ բաղ­ձա­լի խա­ղա­ղու­թյա­նը հաս­նե­լու հա­մար։ ՙԵս չորս տղա ու­նիմ,- գրում է հան­ճա­րեղ ար­վես­տա­գե­տը,- չորսն էլ երկ­րի կա­ռա­վա­րու­թյան, Ազ­գա­յին խոր­հր­դի և Քո տրա­մադ­րու­թյան տակ են, իսկ չորս աղ­ջիկս էլ պատ­րաս­տա­կամ գնում են թի­կուն­քի աշ­խա­տանք­նե­րին, ինչ որ ըն­դու­նակ կլի­նեն՚։
Մեծ Լո­ռե­ցին նշում է, որ ին­քը սրա­նից թանկ, ան­շուշտ, ո­չինչ չու­նի։ հետևա­բար, ո­չինչ չի խնա­յել, միայն թե ժո­ղո­վուր­դը կա­րո­ղա­նա հետ մղել վե­րա­հաս վտան­գը և պաշտ­պա­նել ա­մեն­քի սր­բա­զան ի­րա­վունք­ներն ու ա­զա­տու­թյու­նը։ ՙԵս,- շա­րու­նա­կում է Թու­մա­նյա­նը,- ան­սա­սան հա­վա­տա­րիմ Քո` շատ փո­թո­րիկ­նե­րի մեջ ձեռք բե­րած փոր­ձա­ռու­թյա­նը, վառ հայ­րե­նա­սի­րու­թյանն ու ա­զա­տա­սի­րու­թյա­նը, այլև բնա­կան մար­դա­սի­րու­թյա­նը և զին­վո­րա­կան բարձր տա­ղան­դին և պատ­րաստ գա­լու, երբ ուր կկո­չի Քո եղ­բայ­րա­կան ձայ­նը՝ համ­բու­րում եմ հե­րո­սա­կան ճա­կատդ՚։
Նա­մա­կի հետգ­րու­թյան մեջ Թու­մա­նյա­նը միա­ժա­մա­նակ նշում է, որ ա­մեն մի հայ այժմ պետք է ի­րեն դնի կա­մա­վոր տուր­քի տակ, պար­տա­վոր­վում է ամ­սա­կան հա­րյուր ռուբ­լի տալ այդ նպա­տա­կով ընդ­հա­նուր գան­ձա­րա­նին։
Մեծ Լո­ռե­ցու խոսքն ի­րա­կա­նաց­ված գոր­ծի վառ օ­րի­նակ է։ Վկան նաև նրա որ­դու` Ար­տա­վազ­դի մաս­նակ­ցու­թյունն է Վա­նի պաշտ­պա­նու­թյան մար­տե­րին, որ­տեղ էլ նա նա­հա­տակ­վում է:
Մեծ Լո­ռե­ցու կան­խազ­գա­ցու­մը ճիշտ էր։ 1918թ. մա­յի­սին թուր­քա­կան բա­նա­կը հայ­տն­վեց Սար­դա­րա­պա­տի մա­տույց­նե­րում։ Այդ օր­հա­սա­կան պա­հին ժո­ղովր­դի նվի­րյալ զա­վակ­նե­րը Հայկ Նա­հա­պե­տի օ­րի­նա­կով զենք վերց­րին և կյան­քի գնով ա­պա­հո­վե­ցին հայ ժո­ղովր­դի հա­վեր­ժա­կան եր­թը մարդ­կու­թյան ընդ­հա­նուր ա­ռա­ջըն­թա­ցի մեջ։