[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԹԻՎԱՆԳԸ

ՆՈՐԵԿ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

 Շուշիում ապրող հայրս, ընդհանրապես, ոչ մեկին չէր հավատում։ Սկզբում ես զարմանում էի, չէի պատկերացնում, որ հնարավոր է այդպես ապրել, առանց գոնե մեկին հավատալու, բայց հետո, կարծես, լրիվ հակառակ երևույթն ապրեցի, հասկացա, որ այդպես ավելի հեշտ է, ավելի հետաքրքիր, մի տեսակ նույնիսկ՝ ավելի մարդկային։

Հայրս միշտ ինչ-որ բանի էր պատրասվում, ինչ-որ իրարանցումի, պատերազմի, դավաճանության, հարձակման, ներխուժումի․․․ Եվ միշտ անհանգիստ էր՝ խրամատում կանգնած զինվորի նման։ Բայց թուրքին չհավատալը մի ուրշ փիլիսոփայություն էր, ուրիշ արժեք, ուրիշ հոգեվիճակ ու կենսաձև։

-Իմ այս կարճ խելքով, ինչքան մտածում եմ, էս աշխարհքը երկու մասից է բաղկացած, մի մասը թորք շանտըղանա, մյուս մասը՝ մնացած աշխարհքը, մենք էլ՝ էդ էրկուսեն մաչին,- Երկիր մոլորակի մասին իր տեսությունն այսպես էր ներկայացնում հայրս,- հինչքան թորքը ինի, աշխարհքն էնքան շուտա քինդվիլական, պել Լենան ծեզ օրինակ, աշխարհքը  հատե տի, էդ խեղճին նման պըլընականա, ըշխարհքես խելքը մի օր պըկըսըլականա․․․

Եվ էդ ոչ մեկին չհավատացող հայրս մի օր մորաքրոջս ամուսնուն, թեպետ հետը մի կարգին բարեկամություն էլ չէր անում, ուղղակի առանց նախապատրաստական աշխատանքների ասաց․

-Գարասիմ, կօզի՞ս քեզ մին լավ թիվանգ տամ․․․

Եվ, պատկերացնու՞մ եք, մորաքրոջս ամուսինը մի կես ժամ չէր կարողանում լեզուն բերանում շարժել։ Սառել-մնացել էր։ Հացի վաղուց արդեն ծամած պատառը կուլ չէր գնում։ Ասես մեկը թիկունքից դանակը խրել էր դրա սիրտն ու այդպես էլ թողել-գնացել։

Ասեմ, որ էդ Գարասիմը հանրահայտ էր միայն թուրք անտեր պառավների շրջանում։ Հաճախ գնում, մի քանի մանեթով նրանց համար փայտ էր ջարդում, ժեժտ էր թխում, վառարան էր շինում, բալկոնների կոտրած տախտակներն էր փոխում,  բակի քանդված քարերն էր ուղղում-կպցնում։ Եվ այդ կանայք նրան ուստա Գարասիմ էին ասում, հետևից մարդ ուղարկում, չէին թողնում պարապ գոնե մի քանի ժամ  նստի, ջանը դինջանա։ Գարասիմի համար դժվար էր հատկապես ձմռանը։ Մարդը մրսում էր, բայց էդ անտերներին մենակ չէր թողնում, հասցնում էր բոլորի գործն էլ ժամանակին անել, և դրանց շարքերը  տարեցտարի մեծանում- երկարում էին․․․

Գարասիմը քաղաքի մեկ մի թաղամասում էր, մեկ՝ մյուս։ Ոչ ոք նրան երբեք տոնական շորերով, նույնիսկ տոն օրերին, չտեսավ։ Նա միշտ մի քանի տեղից կարկատած բանվորական շալվարով էր, հին, կապտավուն տելեգրեյկայով, մորաքրոջս վաղուց գործած հաստ սվիտերով ու անճոռնի  սապոգներով։ Ճիշտ է, շատ բոյով մարդ էր, բայց քայլում էր կռացած, ծռված, շալակին, թվում էր, ծանր բեռ կար, որը, սակայն, մենք չէինք նկատում։

Գարասիմը մեզ հետ չէր խոսում, հորս էլ բարևում էր հազվադեպ։ Լուռ էր նաև տանը։ Մութն ընկած գալիս էր, ներքնատանը թաքցնում վաստակած  մի քանի կոպեկը, ուտում իր բաժին մի աման ճաշն ու պառկում վառարանի կողքին։ Առավոտյան էլ դեռ լույսը կարգին չբացված գնում իր աշխարհը՝ այնտեղ տքնելու, ծիծաղելու, խոսելու և ապրելու։  Նա, թվում էր, հենց այդ աշխարհի ներկայացուցիչն էր, դրա բաղկացուցիչ, անբաժանելի մասը։ Մի ուստա Գարասիմ էր, մի՝ Շուշի։ Նա երբեք չէր ասում, օրինակ, ինչ արժե վառարանը կամ ամբողջ օրը կատարած աշխատանքը, ասենք՝ փայտ ջարդելը կամ ծառերի տակը փխրեցնելը։ Ով ինչ տալիս էր՝ սուս ու փուս վերցնում էր, առանց հաշվելու, առանց անգամ նայելու։ Եվ դա թուրք կանանց խելքահան էր անում։ Ուստա Գարասիմը իր այդ բնավորությամբ, իր այդ վերաբերմունքով դառնում էր նրանց աչքի լույսը, նրանց հարազատը, նրանց ամենավստահելի ու սիրելի ծառան։ Հաճախ այդ կանայք իրենք էին իրենց արդար ձեռքով փողը տեղավորում Գարասիմի գրպանում, դանդաղ՝ այդ գործողությունից գերագույն հաճույք ստանալով։

-Գարասիմ, կօզի՞ս, քեզ մին լավ թիվանգ տամ․․․

Կյանքում միայն մի անգամ Ուստա Գարասիմը դավաճանեց իր  սիրելիներին, ուզում եմ ասել՝ չգնաց նախօրոք խոստացած գործը անելու, էդ անտեր պառավներից մեկի խղճուկ,  հին տնակի ծակ տանիքը կարկատելու։ Ասաց չէ ու մնաց։ Մարդ ուղարկեցին՝ չգնաց։ Վերջում էլ էդ խեղճ պառավը վերկացավ-եկավ, թե՝ ուստա Գարասիմ, ինչ ասես՝ կտամ․․․ Բայց Գարասիմը երկու ոտքը դրեց մի սապոգի մեջ, թէ՝ չէ․․․ Էդ անտեր գառին էքսն էլ եկավ, մի քանի օր անց էլ, Գարասիմը  ասածից չհրաժարվեց։ Որ շատ զոռեցին, ասաց՝ վատ երազ եմ տեսել․․․ շատ վատ երազ, անպատմելի մի բան․․․

Իսկ տեսածը, պարզվեց, իսկապես սարսափելի էր։ Իբր ինքը՝ ուստա Գարասիմը, գնում, մտնում է էդ պառավի տան տանիքի տակը, որ սկսի ժեժտը քանդել, ինչ-որ տարօրինակ ձայներ է լսում, թշշոց, խշշոց,  բայց, իբր, ուշադրություն չի դարձնում ու պոկում է առաջին ժեժտը, հետո՝ երկրորդը, երրորդը․․․ ու հանկարծ երկնքից օձեր են թափվում՝ կարմիր, դեղին, սև,  կանաչ, բոլորն էլ՝ ուղիղ Գարասիմի գլխին։ Թափվում են ու սկսում խեղդել, կծոտել։ Օձերից մեկը նույնիսկ, իբր, մարդու նման սկսում է խոսել, քրքջալ, պարել․․․ Հետո էլ այդ օձերը Գարասիմի անշունչ մարմինը դնում են կիսաքանդ տանիքին ու քրքջալով հեռանում․․․

Եվ Գարասիմը ուղիղ մեկ ամիս տնից դուրս չէր գալիս, մերժում էր բոլորին, լուռ ու մունջ նստում էր վառարանի կողքին ու օրը մի քանի անգամ եկող-գնացողին ներկայացնում  տեսածը։ Միայն պել Լենան էր, որ այդ պատմությունը լսելուց հետո փորը բռնած ծիծաղում էր ասելով․

-Ա ժողովուրդ, աստված մեր էս Գարասիմին տարալա վեսկուն յըրա վենըկըցրալ, էդ կլոխը խարաբը փոխանը լցրալա․․․

Իսկ այդ երազատեսությունից ընդամենը երկու տարի անց որբանոցում մեծացած մի թուրք լակոտ Շուշիի կենտրոնում երկհարկանի տուն շինեց։ Ուստա Գարասիմին ինչքան բացատրեցին, որ հենց այդ լակոտն է քանդել ու վերանորոգել երկու-երեք անգամ իր դուռը հասած գառու խղճուկ տնակի ծակ տանիքը, չհավատաց, ասաց՝ չորս-հինգ մետր տանիք քանդելով չես կարող նույնիսկ հավաբույն սարքել․․․ Բայց Լենան շարունակում էր չարչարել մարդուն․

-Արա, օխծերը տեսալս, փոխանդ լցրալ․․․

                -Գարասիմ, օզումը՞ս, մին լավ թիվանգ տամ․․․

Գարասիմը վերջապես կուլ տվեց ծամած պատառը, թե․

-Հի՞նչ անիմ․․․

-Վեր քիշերը օխծերը կըտորիս,- ծիծաղեց հայրս՝ վերջնականապես համոզվելով, որ նա թիվանգ պահողը չէ, որ նա իր վիճակից էլ է գոհ, իր պառավներից էլ, իր վաստակած կոպեկներից էլ․․․

-Կարողա՞ թիվանգը յօր օնիմ քինիմ էդ գառոցը ասիմ ՝ ալլարին յուխարը․․․ /ձեռքերդ վեր/․․․

             Հետո հայրս երկար բացատրում էր, որ եթե տեղն ընկնի, գառին էլ է ձեռքերը բարձրացնելու, դրա հարևան Զուխրան էլ, խանութպան մի աչքանի հրեշ Մահմուդն էլ, բոլորը, մինչև հասկանան,  որ յուղը մածունից են սարքում, որ Շուշիի տերը հենց էդ նույն ուստա Գարասիմ ն է, որ էս աշխարհում ամեն ինչ էլ գնացական է, մնացականն էլի մարդն է, մեկ էլ՝ թիվանգը․․․

-Գարասիմ, հատե ասումում, միշտ կհիշիս, եթե թորքը քեզ աշկիս ըռաջին թիքիթիքա անե, Աբոն մուտանողը չի․․․