comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
Մշակույթ և կրթություն http://artsakhtert.com Fri, 22 Mar 2019 18:31:18 +0000 Joomla! - Open Source Content Management hy-am ՉԱՂԱՎԱՂԵՆՔ ՄԵՐ ՈՍԿԵՂԵՆԻԿ ՄԱՅՐԵՆԻՆ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26310-2019-03-22-16-59-05 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26310-2019-03-22-16-59-05 ՉԱՂԱՎԱՂԵՆՔ  ՄԵՐ ՈՍԿԵՂԵՆԻԿ ՄԱՅՐԵՆԻՆ
Լաուրա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

 Լեզվի անաղարտության, գրական խոսքի խեղաթյուրման մասին բազմիցս խոսվել է։

Մեր օրերում հայերեն մաքուր խոսքի, գրական լեզվի հետ կապված մտահոգող բազմաթիվ խնդիրներ կան` սկսած ուղղախոսությունից, մինչև շարահյուսական կառույցներ, որոնց կարգավորման համար, կարծում ենք, ուղիներ պետք է փնտրվեն։

Գաղտնիք չէ, որ լեզվի անաղարտության պահպանման գործում մեծ է կրթօջախների դերը։ Հանրակրթական դպրոցներում դեռևս ցածր դասարաններից են սկսում ուղղագրություն և ուղղախոսություն սովորել։ Լեզվի ճիշտ գործածությունը, գրագետ, գեղեցիկ խոսքը լսելը միշտ էլ հաճելի է։ Բայց, ցավոք, շատ հաճախ ենք հանդիպում լեզվի այնպիսի խեղաթյուրումների, որոնք անթույլատրելի են, միաժամանակ զարմանալի, որ խեղաթյուրողները մտավորականներ են, պետական այրեր, լրագրողներ։ Գրեթե ամեն օր լսելով տարբեր հեռուստառադիոհաղորդումներ, պատգամավորների ելույթներ, պետական մակարդակի նիստերի, խորհրդակցությունների առանձին զեկուցումներ, առնչվում ենք հայերեն խոսքի մեծ աղավաղումների։ Շատերն, օրինակ, ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր խոսքում որոշ բառակապակցություններ, հատկապես` ինձ համար, մեզ համար, քեզ համար և այլն, մշտապես սխալ են հնչեցնում` ասելով` իմ համար, մեր համար, քո համար… Հեռուստաեթերում հաճախ են հնչում երեխու, պապուդ, տղես, խոսալ և նմանատիպ այլ ոչ գրական արտահայտություններ։ Երբեմն էլ կազմում են հայերենի քերականական կանոնների սահմաններում ոչ մի կերպ չտեղավորվող այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են, ասենք` չփորձվես, վիճվել, կրկնվում եմ և այլն։ Ըստ իս, հայերենի անաղարտության պահպանումը մշտապես պետք է լինի պետության, նրա համապատասխան մարմինների, մամուլի, հեռուստառադիոընկերությունների ղեկավար օղակների ուշադրության կենտրոնում։ Աշխատանքներ պետք է տարվեն հեռուստալեզուն և համացանցի լեզուն մաքրելու ուղղությամբ։
Հայկական հեռուստատեսության մատուցած խոսքը շատ կարևոր է։ Այնինչ` այսօր հեռուստաեթերը լի է ոչ ճիշտ հայերենով մատուցվող հաղորդումներով, ինչն էլ ազդում է հատկապես անչափահասների խոսքի վրա։ Խոստովանենք, որ հեռուստատեսությունը ոչ միայն գեղագիտական արժեք է, այլև ուսուցողական։ Աշակերտը, երեխան նաև հեռուստատեսությամբ են հայերեն սովորում։
Մամուլի լեզուն բազմաշերտ է։ Կան թերթեր, հատկապես պաշտոնական, որոնք ապահովում են լեզվական բավարար որակ, բայց շատ թերթեր էլ` ո՜չ, լեզուն խճողում են ժարգոնային բառերով ու արտահայտություններով։ Ճիշտ է, հեռուստատեսային որոշ հաղորդումներում հնչում է մաքուր գրական հայերենը, բայց նույնը չենք կարող ասել հեռուստասերիալների կամ որոշ երգիծական հաղորդումների մասին, որոնցում խիստ աղավաղված է գրական հայերենը։ Փողոցի լեզուն մուտք է գործել հեռուստատեսություն, երևույթ, որը շատ վտանգավոր է։ Ինչպես գիտենք, մասնագիտական հիմնավորումներով ապացուցված է, որ դաժանությունը, անբարո երևույթները ենթակա են կրկնօրինակման։ Մեր հեռուստահաղորդումների գրեթե բոլոր ալիքներով տարբեր ժամերի ցուցադրվում են սերիալներ, որոնք ներկայացնում են դաժանություն, ծեծկռտուք, սպանություններ, անմարդկային տեսարաններ։ Դրանցում խոսք լինել չի կարող գեղագիտական արվեստի, բարձր ու վսեմ գաղափարների մասին։ Դրանք մատուցվում են ժարգոնով, ՙգողական լեզվով՚, ինչը, բնականանաբար, բացասաբար է ազդում հատկապես հասունացող սերնդի վրա։ Մեզ քաջածանոթ մի առակ եմ ուզում հիշեցնել։ Հին Հունաստանի իմաստասերներից Քսանթոսը մի օր ճաշկերույթի պատրաստություն էր տեսնում։ Նա իր ստրուկ Եզովպոսին հանձնարարում է շուկայից բերել աշխարհի ամենալավ բանը, որպեսզի պատվի հյուրերին։ Ճաշի ժամանակ յուրաքանչյուրի առջև դրվում է մի աման լեզու։ Քսանթոսը զարմացած հարցնում է Եզովպոսին. ՙԱ՞յս է աշխարհի ամենալավ բանը՚։ Ստրուկը պատասխանում է. ՙԱնշուշտ, դրանից ավելի լավ բան չկա։ Դրանից են դուրս գալիս ամեն իմաստություն ու զվարթ երգ։ Լեզվով են կառուցվում քաղաքներ, և մարդիկ իրենց միտքն ու զգացմունքները լեզվով են արտահայտում՚։
Մի ուրիշ անգամ Քսանթոսը Եզովպոսից պահանջում է, որ շուկա գնա և բերի աշխարհի ամենավատ բանը։ Ստրուկը դարձյալ լեզու է բերում։ Տերը բարկանում է նրա վրա, բայց վերջինս հանգիստ բացատրում է. ՙՄի զայրանա, տե՜ր իմ, լեզվից վատ ի՞նչ կա աշխարհի վրա։ Դրանով են կործանվում քաղաքներ, ասվում ստերն ու հայհոյանքները։ Լեզուն աշխարհի ամենալավ և ամենավատ բանն է, կախված նրանից, թե ինչպիսի բերանում է գտնվում և ով է նրա տերը՚։
Առակս զինչ ցուցանե. մաքու՜ր պահենք մեր ոսկեղենիկ մայրենին, որովհետև այն բարձրագույն արժեք է։ Հետևե՜նք լեզվի ճիշտ գործածությանը, գրագետ, գեղեցիկ խոսքին։ Հայ դասականներից Ղազարոս Աղայանն ասել է. ՙԲավական չէ ազգասեր ու հայրենասեր լինել, պետք է մի քիչ էլ լեզվասեր լինել, պետք է սիրել, գգվել, պաշտել հարազատ մոր հարազատ լեզուն. այս սերը միայն կբանան մեր առջև մեր լեզվի անհատնում ճոխությունը, նրա նրբությունն ու քաղցրությունը՚։

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Fri, 22 Mar 2019 16:56:52 +0000
ԱՄՓՈՓՎԵԼ ԵՆ ՙԱՐԾՎԻԿ-2019՚-ի ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26299-2019 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26299-2019 ԱՄՓՈՓՎԵԼ ԵՆ ՙԱՐԾՎԻԿ-2019՚-ի ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ
Սվետլանա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

 

Մարտի 19-21-ը Ստեփանակերտում անցկացվեց ՙԱրծվիկ՚ ռազմամարզական խաղերի հանրապետական փուլը: Շարային պատրաստություն, հրաձգություն, ավտոմատի ոչ լրիվ քանդում և պահեստատուփի լիցքավորում, քաղպաշտպանություն, ֆիզիկակական պատրաստություն մրցաձևերից իրենց ուժերը փորձեցին մայրաքաղաքի և շրջանների դպրոցների թիմերը: Եղանակային անբարենապաստ պայմանները խոչընդոտ չդարձան մրցումները բարձր կազմակերպվածությամբ անցկացմանը: Եռօրյա պայքարից հետո ամփոփվեցին արդյունքները և տեղի ունեցավ պարգևատրման արարողություն, որին ներկա էին խաղերի կազմակերպիչներ` ԱՀ կրթության, գիտության և սպորտի ու Պաշտպանության նախարարությունների և Արտակարգ իրավիճակների պետական ծառայության ներկայացուցիչները: Մրցումները հաջողությամբ ավարտելու կապակցությամբ մասնակիցներին շնորհավորեց և աջակիցներին շնորհակալություն հայտնեց ԱՀ ԿԳՍՆ ռազմահայրենասիրական և ֆիզիկական դաստիարակության և հանրության հետ կապերի բաժնի պետ Ստեփան Օհանջանյանը:
ՙԱրծվիկ-2019՚ մրցումներում արդեն 7-րդ անգամ հաղթող ճանաչվեց Ստեփանակերտի հ. 11 ավագ դպրոցի թիմը: Երկրորդ և երրորդ տեղերը համապատասխանաբար զբաղեցրին Ասկերանի շրջանը զբաղեցնող Իվանյանի միջնակարգ և Հադրութի շրջանը ներկայացնող` Տումու միջնակարգ դպրոցների թիմերը: ԿԳՍ նախարարության կողմից թիմերը պարգևատրվեցին համապատասխան դիպլոմով, հուշանվերով, թիմերի անդամներն ու մարզիչները` դրամական պարգևով:
Բոլոր մրցաձևերով հավաքած միավորների հանրագումարով անհատական հաշվարկով ՙԼավագույն արծվիկ՚ ճանաչվեց Իվանյան համայնքի թիմի անդամ Արմեն Սարգսյանը: Նա առաջինն էր նաև Կալաշնիկովի ավտոմատի ոչ լրիվ քանդում-հավաքում և պահեստատուփի լիցքավորում մրցաձևում: Ինչպես առաջին, այնպես էլ 2-րդ և 3-րդ տեղեր զբաղեցրած մասնակիցները պարգևատրվեցին դիպլոմով և դրամական պարգևով, հուշանվերով: Նմանապես պարգևատրվեցին նաև մյուս մրցաձևերով անհատական հաշվարկով բարձր միավորներ հավաքած արծվիկցիները, որոնց թվում` աղջիկներ: Իսկ լավագույն ջոկի հրամատար ճանչավեց հ. 11 դպրոցի թիմի ղեկավար Տիգրան Հայրիյանը:
Պարգևատրում եղավ նաև ՊՆ, Արտակարգ իրավիճակների պետական ծառայության և ԱԱՄ կողմից:
Առաջին և երկրորդ տեղերը գրաված թիմերը ապրիլին Երևանում կմասնակցեն ՙԿորյուն՚ ռազմամարզական խաղերին: Անցյալ տարի հ.11 ավագ և Մարտունու շրջանի Հերհերի միջնակարգ դպրոցների աշակերտներն են մասնակցել և 16 թիմերի մեջ գրավել մրցանակային 2-րդ և պատվավոր 4-րդ տեղերը:

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Fri, 22 Mar 2019 12:01:23 +0000
ԲԱՌԸ ԿԱՐՈՂ Է ԵՐԿԻՆՔ ՀԱՍՑՆԵԼ... http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26288-2019-03-21-09-45-44 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26288-2019-03-21-09-45-44 ԲԱՌԸ ԿԱՐՈՂ Է ԵՐԿԻՆՔ ՀԱՍՑՆԵԼ...
Անի ՄԱՆԳԱՍԱՐՅԱՆ

 Ուղիղ 20 տարի առաջ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ, մարտի 21-ը հռչակվեց Պոեզիայի միջազգային օր, որի նպատակը՝ ազգային, տարածաշրջանային և միջազգային բանաստեղծական շարժումներին նոր լիցք հաղորդելն է։

Օրվա խորհրդի, տրամադրության և, ընդհանրապես, առօրյա կյանքում պոեզիայի ներկայության ու նշանակության վերաբերյալ զրուցել ենք Հերմինե ԱՎԱԳՅԱՆԻ հետ, ով իրեն համարում է պարզապես ստեղծագործող մարդ։
- Պոեզիայի միջազգային օրը որևէ փոփոխություն, տրամադրություն բերու՞մ է Ձեր բանաստեղծական աշխարհ։ Ո՞րն է, այսպես ասած, պոետների տոն օրվա խորհուրդն ըստ Ձեզ։
-Ամեն մի լավ բանաստեղծության ծնունդ արդեն իսկ տոն է, ու երևի ինձ պես մտածողների համար, ովքեր սիրում, կարդում, ապրում են պոեզիայով։ Տարվա բոլոր օրերն էլ պոեզիայի տոն են, բայց, ամեն դեպքում, հաճելի է, երբ այդ օրը քեզ շնորհավորում են, բարևի փոխարեն՝ հեռախոսի լսափողից հնչում են քո գրած տողերը … Պոեզիան պետք է ապրի մեր ներսում, վեհացնի ու գեղեցկացնի մեզ, ու դրա համար չպետք է սպասել մարտի 21-ին։ Այդ օրը պարզապես հիշեցում է, հայացք է դեպի մեր կողքին ապրող բանաստեղծը, դեպի գիրքը, դեպի տողը, դեպի գեղեցիկը գնահատելն ու արժեւորելը։ Ոչ միայն ստեղծագործող մարդիկ, այլեւ ամեն ոք պետք է զգա, որ այդ օրն իրենն է։
-Որտե՞ղ է պոեզիայի բնակավայրը։
-Պոեզիայի բնակավայրն աշխարհի օրորոցն է. բանաստեղծներն օրորում են այն ու երգեր շշնջում մարդկանց ականջին։
-Իսկ պոեզիան ի՞նչ երանգ կարող է հաղորդել մարդկային հոգսաշատ առօրյային։ Ո՞րն է պոեզիայի համամարդկային առաքելությունը։
-Պոեզիան մարդու լավագույն ընկերն է, նրա հոգու ընկերը, նա մարդուն հաղորդակից է դարձնում իր ներսում ու շրջապատում ապրող գեղեցիկին։ Իրական, մաքրամաքուր պոեզիան հայելու պես է, այնտեղ ամեն մեկը գտնում է իր արտացոլումը, բացահայտում է, ճանաչում։ Պոեզիան նաեւ համամարդկային խնդիրներ է վեր հանում, տանում ինքնամաքրման։
-Պոեզիան, ըստ Ձեզ, ունի՞ որևէ բանաձևում։
- Ընդհանրապես, շատ դժվար է ինչ-որ բան բանաձևել ու ճիշտ էլ չէ, որովհետեւ կյանքը հետաքրքիր ու գունեղ է առանց բանաձևերի։ Բայց եթե հարցրել եք, կփորձեմ պատասխանել` պոեզիան տարածություն է, որով բազում ճամփորդներ են քայլել, բայց նրանցից քչերին է հաջողվել տեղ հասնել կամ նոր աշխարհներ հայտնագործել։
- Ի՞նչ պահանջմունք ու սպասումներ ունի ժամանակակից ընթերցողը բանաստեղծությունից։
- Կարծում եմ՝ ժամանակակից ընթերցողն աշխարհագնացի նման է։ Նա անընդհատ ուզում է նոր եզերքներ հայտնագործել։
-Ի՞նչն է մտահոգում երիտասարդ ստեղծագործողին։
- Ինձ, որպես երիտասարդ ստեղծագործողի, առավել շատ մտահոգում է մարդկային անտարբերությունն իր նմանի հանդեպ, իր շրջապատի երեւույթների հանդեպ, մարդու հարաբերությունն իր ներսում ապրող մարդու հանդեպ։ Մենք պետք է հաճախակի հաղորդակցվենք մեր ներսում ապրող մարդու հետ եւ համոզենք նրան, որ թույլ տա մեզ նրանից այն կողմ մի քանի քայլ անելու։
-Արվեստն ավելի ճշմարիտ է, քան իրականությունը, կհամաձայնե՞ք։
-Ես կասեի՝ արվեստն ավելի վեհ է, քան իրականությունը, թեեւ այն ստեղծողն իրական մարդն է։ Նա մարդուն ամեն օր ճշմարիտ ճանապարհ է ցույց տալիս՝ իրականության մեջ սեփական իրականությունը մաքրագործելու, ինքն իրեն հաղթահարելու եւ ինքն իրենից բարձրանալու։
-Կշարունակե՞ ք միտքը...
-Երբ գրեցի առաջին բանաստեղծությունս..., դասընկերս թաքուն վերցրեց այն եւ բարձր կարդաց դասարանցիների համար։ Ես լաց եղա։
Առաջին գիրքս նվիրեցի... մանկությանս, որովհետեւ շատ նամակներ եմ գրել նրան ու երբեք չեմ իմացել` ինչ հասցեով ուղարկել։
Ստեղծագործում եմ, երբ ... զգում եմ նկարելու մեծ ցանկություն եւ հասկանում եմ, որ նկարիչ չեմ։ Բանաստեղծություններս իմ չծնված կտավներն են։
Գրում եմ, որովհետեւ ... դա իմ ներսի բնակավայրն է, ու այնտեղ հաճախ տարբեր են լինում եղանակները։ Այնտեղ անձրեւի մեջ արև կա, արևի մեջ՝ անձրեւ։
Բառը կարող է ... երկինք հասցնել, եւ դրա համար պետք չեն թեւեր…
Բանաստեղծ լինելու համար պետք է... կարողանալ զրուցել ստվերների հետ եւ միաժամանակ որսալ լույսերի խաղը։
Իմ սեղանի գիրքը ... անընդհատ փոփոխվում է, իմ գրքերը շատ խանդոտ են իրար նկատմամբ։
Պոեզիան ինձ համար ... դուռ է դեպի իմ ներսը։ Ամեն անգամ, երբ բացում եմ այն, հաճելիորեն ճռռում է կարոտից, սիրուց, սպասումից։ Այդ ճռռոցն իմ հոգում երգ է դառնում, եւ ես չեմ կարող չերգել։
-Տողեր, որոնք միշտ շուրթերիդ են:
-ՙՄենակությունն ամենամեծ անհամությունն է՚։ Գուգլում չփնտրեք, տատս է ասել,-ժպտում է Հերմինե Ավագյանը և մեզ նվիրում իր գրած վերջին բանաստեղծությունը.

***
Դու ինձ կարող ես
Գտնել,
Հավաքել,
Փնջել
Բառերիս,
Տողերիս,
Լռությանս պարտեզում.
Այնտեղ ծաղիկներ
Շատ կան,
Եւ բոլորն էլ
Թաքուն գույն,
Թաքուն բույր,
Թաքուն հայացք ունեն
Քեզ համար պահած։
Դու ժրաջան մեղվի հայացքով
Քաղիր լռությունս,
Կապիր
Հազար ու մեկ
Վարդագույն թելերով,
Քաղիր բառերս ասված
Եւ նաեւ չասված,
Որ պիտի նեկտար դառնան
Մի օր…
Դու ձեռքերիդ մեջ
Լուսաբաց բեր մի քիչ,
Այն լուսաբացներից,
Որտեղ չեն մրսում,
Չեն դողում,
Չեն լացում կարոտից.
Եւ շաղ տուր այն
Բառերիս,
Տողերիս,
Լռությանս
Պարտեզում…
Փնջիր ինձ այնպես,
Որ չթոշնեմ արևներիցդ,
Եւ ես կծաղկեմ
Ժամերիդ,
Օրերիդ,
Տարիներիդ
Գունավոր ու անգույն
Ծաղկամաններում…

;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Thu, 21 Mar 2019 09:42:47 +0000
ԴԱՍԱԿԱՆ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ԻՍԿԱԿԱՆ ՏՈՆ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26286-2019-03-21-09-35-22 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26286-2019-03-21-09-35-22 ԴԱՍԱԿԱՆ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ԻՍԿԱԿԱՆ ՏՈՆ
Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

 Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական քոլեջի մեծ դահլիճում օրերս տեղի ունեցավ դասական երաժշտության համերգ: Բեմում էր Երևանի Չայկովսկու անվան մասնագիտական երաժշտական դպրոցի շրջանավարտ, հանրապետական և միջազգային մրցույթների դափնեկիր, դաշնակահար Գևորգ Մատինյանը: Երիտասարդ դաշնակահարին ունկնդրելու էին եկել երաժշտական քոլեջի, Կոմիտասի անվան երաժշտական և Գյուրջյանի անվան արվեստի դպրոցների դասատուներ, ուսանողներ, աշակերտներ, ինչպես և մայրաքաղաքի երաժշտասեր հասարակության ներկայացուցիչներ:

Համերգի առաջին մասում Գևորգ Մատինյանը կատարեց Բախի լավ տեմպերացված կլավիրից դո մինոր պրելյուդն ու ֆուգան, Շոպենի դո մինոր էտյուդը, Ռախմանինովի սոլ մինոր պրելյուդը, Շոռի 3 պիեսներ՝ ՙՄանկության հիշողություններ՚ ալբոմից, Շոպենի մի բեմոլ մաժոր Պոլոնեզը, իսկ երկրորդ մասում` Բեթհովենի դո մինոր սոնատը (բոլոր երեք մասերը), Շուման-Լիստի ՙՆվիրումը՚, Ալ.Հարությունյանի ՙՍասունցիների պարը՚: Դաշնակահարն իր վիրտուոզ, փայլուն կատարումներով միանգամից գրավեց ունկնդիրների սրտերը: Վերջիններս բուռն ծափահարություններով էին արձագանքում յուրաքանչուր կատարմանը: Իսկ վերջում ստիպեցին նորից ու նորից նստել դաշնամուրի առջև... Դաշնակահարն էլ մեծ հաճույքով կատարեց Շոպենի անմահ վալսերը: Հիրավի, մեծ հաճույք ստացավ հանդիսատեսը, խոստովանում են նրանք: Իսկ քոլեջի տնօրեն Ա. Սուլեյմանյանը, շնորհավորելով Գ. Մատինյանին` հետաքրքիր և հաջողված համերգի համար, հորդորեց երիտասարդ դաշնակահարին հաճախ հանդես գալ քոլեջում:
Ի դեպ, նշենք, որ Գևորգ Մատինյանը, չնայած երիտասարդ տարիքին, հասցրել է բազմաթիվ մենահամերգներ ունենալ Հայաստանում, Վրաստանում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, ԱՄՆ-ում: Իսկ Արցախում համերգ ունենալու գաղափարը հենց իրենն էր: Երբեք Արցախի բեմերում չի նվագել, խոստովանում է նա, թեկուզ շատ է եղել մեր երկրում, լավ բարեկամներ ունի այստեղ: Նա վճռեց. մինչև Գերմանիա հերթական մրցույթի մեկնելը գալ Արցախ մենահամերգով` ներկայացնելով ոչ միայն մրցութային ծրագիրը, այլև իր հարուստ երգացանկից հետաքրքիր ստեղծագործություններ:
Համառոտակի՝ Գևորգ Մատինյանի հաղթանակների մասին. 2013-ին Երևանում անցկացվող՝ Ա. Բաբաջանյանի անվան 2-րդ միջազգային մրցույթ-փառատոնին արժանացել է 2-րդ և հատուկ մրցանակների: Նույն տարում Մյունխենում անցկացվող պատանի դաշնակահարների միջազգային մրցույթ-փառատոնին նվաճել է 2-րդ մրցանակը: 2017-ին Ա. Բաբաջանյանի անվան 4-րդ միջազգային մրցույթ-փառատոնին կրկին արժանացել է 2-րդ մրցանակի: Նույն տարում Գյումրիում անցկացվող ՙՎերածնունդ՚ միջազգային մրցույթ-փառատոնին նվաճել է 1-ին մրցանակները` ՙԴաշնամուր՚ և ՙԿամերային անսամբլ՚ անվանակարգերում: 2018-ին Էստոնիայի Նարվա քաղաքում անցկացված Շոպենի անվան պատանի և երիտասարդ դաշնակահարների 12-րդ մրցույթին արժանացել է հատուկ մրցանակի: Մասնակցել է այլ միջազգային մրցույթների: ՀՀ պետական կամերային նվագախմբի հետ ելույթ է ունեցել` կատարելով Մոցարտի 12-րդ Կոնցերտի 3-րդ մասը: 2018-ին Գյումրու պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ կատարել է Մոցարտի 1-ին Կոնցերտն ամբողջությամբ:
17 տարեկանում ունենալ այսպիսի հարուստ մրցանակային բանկ` բոլորին չէ տրված: Արդյո՞ք երիտասարդ դաշնակահարը պատրաստվում է նվաճել աշխարհի մեծ բեմերը հարցին` Գևորգն իրեն բնորոշ անկեղծությամբ պատասխանեց` իսկ ինչու՞ ոչ: Բայց դրա համար պետք է ավելի շատ պարապել, հրաժարվել շատ նախասիրություններից, ամբողջությամբ նվիրվել սիրած գործին: ՙԱյո,-ասաց նա,- հանուն երաժշտության պատրաստ եմ շատ պարապել, հրաժարվել շատ նախապատվություններից՚: Սակայն մի բանից Գևորգը երբեք չի պատրաստվում հրաժարվել` իր ընկերների հետ շփվելուց, անկեղծորեն խոստովանում է նա:
Գևորգ Մատինյանին հաջող ելույթ ցանկանանք Գերմանիայում կայանալիք մրցույթին:

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Thu, 21 Mar 2019 09:31:20 +0000
ՄԵՆՔ ԲՈԼՈՐՍ ԿՐՈՒՄ ԵՆՔ ՆԵԱՆԴԵՐԹԱԼՅԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ԳԵՆԵՐԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26284-2019-03-20-17-23-25 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26284-2019-03-20-17-23-25 ՄԵՆՔ ԲՈԼՈՐՍ ԿՐՈՒՄ ԵՆՔ ՆԵԱՆԴԵՐԹԱԼՅԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ԳԵՆԵՐԸ
Սվետլանա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

 

Ոչ ֆորմալ կրթության ծրագրի շրջանակում, որն իրականացվում է հասարակական, քաղաքական գործիչ, Արցախի պետական համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր Կարեն Օհանջանյանի նախաձեռնությամբ և աջակցությամբ, մարտի 20-ին ԱրՊՀ-ում դասախոսություն կարդաց կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, հնէաբան Լևոն Եպիսկոպոսյանը: ՙԻմ նեանդերթալյան մեծ տատիկը՚ վերնագրով դասախոսությունը նվիրված էր նեանդերթալյան մարդու զարգացման էվոլյուցիային:

Արցախի մայր բուհում այս թեման ներկայացնելը գիտնականը պատճառաբանեց նրանով, որ այն նախ` հետաքրքիր է, որպեսզի մենք իմանանք մեր ( այս և հետագայում օգտագործվող ՙմենք՚-ը հասկանալ բանական մարդ-հեղ.) էվոլյուցիան և պատկերացում կազմենք` ինչ ուղղությամբ ենք զարգանում: Բացի դրանից, Արցախը սերտ կապ ունի էվոլյուցիայի այս հատվածի հետ այն իմաստով, որ այստեղ կան հուշարձաններ, որոնց վրա աշխատում է հնէաբանն իր արշավախմբով և ֆինանսական, մարդկային բավարար ռեսուրսներ ունենալով` ավելի շատ տվյալներ ձեռք կբերի մեր տարածքում նեանդերթալյան մարդու և ավելի վաղ տեսակների մասին:
Լ. Եպիսկոպոսյանի մեկնաբանմամբ, մենք (մարդ բանականը) երկրագնդի վրա միակ տեսակն ենք: Բայց միշտ չի այդպես եղել: 40 հազար տարի առաջ երկրագնդի վրա կողք կողքի գոյատևել են մարդու առնվազն 4 տեսակ, 3-ը պատկանել են նեանդերթալյան խմբին, մեկը եղել է մարդ բանականը` homo sapiens-ը: 50 տարի առաջ, երբ արդեն ի հայտ եկան նոր` մոլեկուլային, գենետիկական մեթոդներ, գիտնականներին հաջողվեց վերականգնել նեանդերթալյան մարդու ամբողջական գենոմը, որը 3մլրդ 200 մլն նուկլեոտիդներից բաղկացած շղթա է: Դա գիտնականներին հնարավորություն է տվել պարզել մեր ընդհանուր նախնիներին: Գիտնականը տեղին համարեց մեջբերել Ջեյմս Օլսոնի խոսքերը. ՙՄենք սկզբում կարծում էինք, թե մեր ճակատագիրը կապված է աստղերի հետ, բայց վերջին տարիները ցույց տվեցին, որ մեր ճակատագիրը ավելի շատ կապված է մեր գեների հետ՚:
Գենետիկորեն անհամատեղելի են հոմո սապիենսը և հոմոնեանդերթալեսը: Հենց դա է պատճառը, որ դասախոսությունը վերնագրված է` ՙԻմ նեանդերթալյան մեծ տատիկը՚ և ոչ թե պապիկը: Մեծ պապիկը բացառվում է այստեղ, որովհետեև նա դեր չի խաղացել մեր գենետիկայի պատմության մեջ, պարզաբանեց գիտնականը: Այսօր մասնագետներին հաջողվել է պարզել, որ նեանդերթալյան տղամարդու գենետիկական դերը հավասար է 0-ի: Եթե նույնիսկ նեանդերթալյան տղամարդը և մարդ բանականի կինն ունեցել են սեռական հարաբերություններ, երեխա չի ծնվել: Նեանդերթալյան մարդը ծագել է եվրասիական տարածքում, հոմոսապիենսը` Աֆրիկայում: Նրանք հանդիպել են Եվրասիայում և առաջին հանդիպումը եղել է մեր տարածքում` Մերձավոր Ասիայում: ՙԱյսօր ունենք ստույգ տվյալներ, որ բոլորս անխտիր կրում ենք նեանդերթալյան մարդու գենետիկական հատկանիշները: Մենք պետք է ուրախ լինենք, որ ստացել ենք այդ գեները, քանի որ դրանք մեզ թույլ են տվել գոյատևել, զարգանալ և գրավել ամբողջ երկրագունդը՚,-նշեց գիտնականը` տեղեկացնելով նաև, որ 2007թ. հայտնաբերվել է նեանդերթալյան մարդու 2-րդ տեսակը Ալթայում` Դենիսով պիշչերա կոչվող տեղամասում, և նրան տրվել է հոմոդենիսովա անվանումը: Ընդհանուր առմամբ, մենք նեանդերթալյան մարդուց և դենիսովա մարդուց վերցրել ենք 12 հազար փոփոխված գեներ: Ընդհանուր գեների քանակը մեզ մոտ գրեթե 30 հազար է: Լա՞վ է, թե՞ վատ: ՙԵթե վատ լիներ, մենք երևի վերացած կլինեինք: Ուրեմն դա պետք է ունենար դրական ազդեցություն: Էվոլյուցիան այնպիսի մեխանիզմ է, որ ամրապնդում է դրականը, վերացնում բացասականը, և այդ մեխանիզմը գործելով մոտ 40 հազար տարի` հասել ենք այս վիճակին՚,-մեկնաբանեց գիտնականը: 40 հազար տարի առաջ նեանդերթալյան մարդը հրաժեշտ տվեց երկրագնդին: Գիտնականը սա ցավով նշեց, քանի որ 40 հազար տարի է` հոմոսապիենսն ապրում է միայնակ: ՙՄենք մենաշնորհ ենք ձեռք բերել, և ինչպես ցանկացած ասպարեզում, մենաշնորհը վատ է՚,-ասաց գիտնականը` նաև փորձելով մեկնաբանել անհետացման պատճառները: Առայժմ այդ հարցին դժվար է պատասխանել, քանի որ նմուշների քանակը դեռ չի բավարարում սպառիչ և վեջնական պատասխան տալու համար: Ինքը` Լ. Եպիսկոպոսյանը, հակված է այն մտքին, որ այսօրվա մեր բարքերը, ագրեսիվությունը, պատմության ոչ փայլուն էջերը ցույց են տալիս, որ անհետացումը մրցակցության, էվոլյուցիայի հետևանք չէր, այլ հակամարտության: Ըստ նրա` կարելի է տարբեր ձևով բնութագրել այդ պահվածքը, բայց այստեղ կա մի օրինաչափություն. ավելի կատարելագործված զինամթերքով զինված լինելը ոչ միայն առավելություն է բերում այսօրվա հոմոսապիենսին, այլև ավելի է բարձրացնում նրա ագրեսիվությունը: Դրան ականատես ենք արդեն քանի դար:
Պատմում էր գիտնականը, իսկ իմ գլխում անընդհատ պտտվում էին մեր մեծ բանաստեղծ Հովհ. Թումանյանի տողերը.
Բերանն արնոտ Մարդակերը
էն անբան
Հազար տարում հազիվ դառավ
մարդասպան,
Ձեռքերն արնոտ գընում է դեռ
նա կամկար
Ու հեռու է մինչև մարդը իր ճամփան:
Հետաքրքիր էր գիտնականից իմանալ` Դարվինի էվոլյուցիոն տեսությունն այսօր կենսունա՞կ է:
ՙԵս դասավանդում եմ էվոլյուցիոն տեսությունը: Այն ձևով, ինչպիսին Դարվինն է առաջարկել 160 տարի առաջ, կարծում եմ, փոփոխություն տեղի է ունեցել, բայց հիմնական դրույթները չեն փոխվել: Ցանկացած տեսություն պետք է վերանայվի և կատարելագործվի, բայց ոչ թե հերքվի: Դարվինիզմն այդ ուղղությամբ է զարգանում՚,- պատասխանեց Լ. Եպիսկոպոսյանը:

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Wed, 20 Mar 2019 17:22:59 +0000
ԴԱՌՆԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿԻՑԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26281-2019-03-19-12-09-37 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26281-2019-03-19-12-09-37 ԴԱՌՆԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿԻՑԸ
Լաուրա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

 Մարտի 16-ին Արցախի գիտական կենտրոնն իր հարկի տակ հյուրընկալեց ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի պատվիրակությանը` կառույցի ղեկավար Սամվել Հարությունյանի գլխավորությամբ։ Պատվիրակության կազմում էին ակադեմիկոսներ Աշոտ Սաղյանը, Լևոն Թավադյանը, Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգության կենտրոնի տնօրեն, պատմաբան Տիգրան Սիմոնյանը, փոխտնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը, գեներալ Գագիկ Համբարձումյանը։ Նրանց հանդիպումը Կենտրոնի գիտաշխատողների հետ աշխատանքային խորհրդակցության ձևաչափով էր։ Խորհրդակցությանը ներկա էր ԱՀ կրթության, գիտության և սպորտի նախարար Նարինե Աղաբալյանը։ 

Մինչ այդ, հյուրերը ծանոթացան կառույցի շենքային պայմաններին, առկա հնարավորություններին ու գիտատեխնիկական զինվածությանը։
Խորհրդակցությանը բացման խոսքով հանդես եկավ Արցախի գիտական կենտրոնի տնօրեն Ստեփան Դադայանը: Նա կարևորեց նման հանդիպումները՝ նշելով, որ դրանք միտված են կառույցի զարգացմանը և շարունակական բնույթ են կրելու։
Հյուրերին ողջունեց և ԿԳՍ նախարարության հրավերն ընդունելու համար երախտագիտություն հայտնեց Նարինե Աղաբալյանը։ Նրա խոսքով՝ Արցախի գիտական կենտրոնը բոլոր այս տարիների ընթացքում հատուկ տեղ է զբաղեցրել ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի ծրագրերում, տասնյակ թեմաներ են ուսումնասիրվել համասեռ կառույցների համագործակցության արդյունքում։ ՙՀաճախ կարծիքներ են հնչում, իբր, քիչ ուշադրություն է դարձվում բնագիտական թեմաներին,-ասաց Ն. Աղաբալյանը։- Այդ թյուր կարծիքն առաջացել է այն պատճառով, որ մենք ամբողջական չենք ներկայացնում այն, ինչ կատարվում է ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի համագործակցության շրջանակներում։ Կարծում եմ՝ հետագայում էլ ավելի արդյունավետ համագործակցության շնորհիվ կլրացվի այդ բացը՚։ ԿԳՍ նախարարը ներկաներին իրազեկեց, որ մի շարք փոփոխություններ և առաջարկություններ կան, որոնք նպատակ ունեն խորհրդակցությունից հետո քննարկել հայաստանյան գործընկերների և շահագրգիռ անձանց հետ՝ դրանք ԱՀ պետական քաղաքականության ծրագրերում ընդգրկելու համար։ Հարցերը հիմնականում վերաբերում են Արցախում գիտության զարգացման խթանմանը, երիտասարդ կադրերի պատրաստմանն ու խրախուսմանը, ինչպես նաև՝ գիտությամբ զբաղվելը երիտասարդների համար գրավիչ դարձնելուն։
Գիտության ոլորտում ՀՀ գիտպետկոմի համագործակցությունն Արցախի հետ վեց տարվա պատմություն ունի։ Արդյունքն ակնառու է. ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի նախագահի խոսքով՝ համատեղ իրականացրած մի շարք ծրագրեր ունեն, ինչպես նաև՝ գիտության ասպարեզում արցախցի 8 թեկնածուներ։ Սամվել Հարությունյանի կարծիքով՝ դա մեծ թիվ է արցախյան կառույցի համար։
Իրենց հերթին հայաստանյան գործընկերները եկել են նորություններով ու արդյունավետ առաջարկություններով։ ՙԳիտությունը բաց համակարգ է, իսկ գիտական համագործակցությունը սահմաններ ու ազգություն չի ճանաչում։ Արցախի պարագայում դա շատ կարևոր է, քանզի վաղ թե ուշ՝ լուծվելու է ադրբեջանաղարաբաղյան հակամարտության խնդիրը, և մենք պետք է ինտեգրված լինենք տնտեսության բոլոր ոլորտներին։ Մենք տարբերություն չենք դնում և արցախյան մեր գործընկերներին ընդունում ենք այնպես, ինչպես հայաստանյան գործընկերներին։ Բոլոր այն ծրագրերը, որոնք իրականացվում են Հայաստանում, դրանց պետք է մասնակից դառնան նաև Արցախի մեր թիմակիցները՚,- ասաց Սամվել Հարությունյանը։
ՀՀ գիտպետկոմի նախագահը խոսեց նաև այն խնդիրների մասին, որոնք այսօր առկա են Արցախի գիտական կենտրոնում։ Նա հատկապես նշեց, որ արցախյան կառույցը չունի բազային ֆինանսավորում, չի մասնակցում երիտասարդական և միջազգային ծրագրերին։ Հայաստանյան գործընկերներն աշխարհի 12 երկրների հետ տարբեր աշխատանքներ են կատարում, խիստ կարևոր ծրագրեր են իրականացնում, այդ թվում նաև՝ ռազմական գիտության ոլորտում։ Դրանք մեծ նշանակություն ունեն պատերազմական իրավիճակում գտնվող մեր երկրների համար։ Ս. Հարությունյանը գոհունակությամբ փաստեց, որ Արցախում իրականացվող այս տարվա ծրագրերից մեկը ռազմագիտության ոլորտից է։
ՙԵթե նկատել եք, ամեն անգամ, երբ գալիս ենք Արցախ, ավելանում է իրականացվող ծրագրերի թիվը, - ասաց ՀՀ գիտպետկոմի նախագահը։- Ներկայում իրրականացվող 7 գիտական ծրագրի համար բավականին կլորիկ գումար ենք ծախսում։ Լուծվել է նաև Արցախի մեր թիմակիցներին գիտական աստիճանի համար տրվող գումարների հարցը, ինչը չկար նախկինում։ Հայաստանում ունենք մեկ այլ ծրագիր, որը ցանկանում ենք կիրառել նաև Արցախում. խոսքը գիտության թեկնածուներին՝ թոշակի անցնելուց հետո տրվող 25 հազար և 50 հազար դրամների մասին է։ Պայմանների ու պահանջների մասին առայժմ չեմ ուզում խոսել, դրանց մասին կխոսենք հետո՚։
Ս. Հարությունյանը ԱՀ ԿԳՍ նախարարին առաջարկեց նամակով դիմել ՀՀ վարչապետին կամ Կրթության և գիտության նախարարին՝ թույլ տալ, որպեսզի արցախցի երիտասարդները ևս մասնակցեն Հայաստանում իրականացվող երիտասարդական ծրագրերին, ինչն անչափ կարևոր հանգամանք է։
ՙԳիտությունը բավականին ՙծերացել՚ է, մտահոգիչ տարիքային բաշխվածություն ունենք Հայաստանում, կարծում եմ՝ նույնն էլ նաև Արցախում է։ 65-ից բարձր տարիքի գիտնականների թիվը կազմում է 25 տոկոս, ինչը խնդիր է։ Երիտասարդական ծրագրերն ինչ-որ չափ կնպաստեն դրա լուծմանը՚,- հավելեց ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի նախագահը։
Ընդլայնված խորհրդակցության մասնակիցները լսեցին 2019թ. Արցախի գիտական կենտրոնում իրականացվող՝ ՀՀ գիտության պետական կոմիտեի կողմից ֆինանսավորվող թեմաների կատարման ընթացքի վերաբերյալ համառոտ հաշվետվությունները, որոնք ներկայացրին այդ թեմաների գիտական ղեկավարները։
Տեղի ունեցան մասնագիտական քննարկումներ, որոնց նպատակը ձեռքբերված արդյունքները գիտության բնագավառում, ինչպես և անմիջական արտադրությունում կիրառելն է։

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Sun, 17 Mar 2019 12:04:41 +0000
ՙԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԴՌՆԵՐ՚ ԳՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍԸ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26271-2019-03-18-16-50-46 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26271-2019-03-18-16-50-46 Սուսաննա ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ք. Շուշի

Օրերս Շուշիի Կենտրոնական գրադարանում տեղի ունեցավ բանաստեղծ Ռոբերտ Եսայանի 5-րդ հատորի (Ինքնության դռներ) շնորհանդեսը:

Ռ.Եսայանն ավելի քան երեք տասնյակ ժողովածուների, բանաստեղծությունների, պոեմների, ակնարկների, դիմանկարների, էսսեների, գրականագիտական հոդվածների հեղինակ է:
Գիրքը համեմված է Սամվել Գաբրիելյանի նկարազարդումներով, հեղինակային լուսանկարներով:
Մեծ մտածող Սերո Խանզադյանը հստակ շեշտել է. ՙԻնքնապաշտպանության ոգին է արթնացնում Եսայանը՝ հորիզոնը վահան, որ նախնիս է թողել իբրև ժառանգություն… Եսայանը մեր տառապանքներին տեղյակ է լիովին: Աշխարհը նորից անտարբեր է հայի, հայի Ղարաբաղի ցավին՝ Ու խավարի սալին իբրև մատաղացու,// Անտեր այս աշխարհում նիրհող խիղճն է մորթվում… Այո, մորթվում: 1915-ին թուրք մարդակերները հավաքեցին մեր Հայ գրողներին և մորթեցին: Իսկ հիմա, այդ եղեռնը չմոռացած Արցախի մեր ջահել գրողները, զենքը ձեռքներին, քաջաբար կռվում են թուրք-ադրբեջանցի նույն ցեղասպանների դեմ: Կռվում են հավատով՝ կհաղթենք՚:
Շնորհանդեսի ընթացում գրադարանի տնօրենը և որոշ աշխատակիցներ ընթերցեցին գրքից բանաստեղծություններ, գեղագիտորեն նկարագրեցին դրանց էությունն ու իմաստը, բնութագրելով Ռ. Եսայանի ոգեղեն ներաշխարհը:
ՙԻր բոլոր գրքերի խորագրերն, այսպես ասենք, հիմնաքարերն ընտրելիս ու դրանք բանաստեղծական դաշտում տեղադրելիս Ռ. Եսայանն անչափ հետևողական է, ծայրահեղ բծախնդիր և ամենաչնչին շեղումն անգամ կարող է տևական ժամանակով դատապարտել նրան անխոնջ փնտրտուքի, զրույց-մենախոսության, որի վերջնական արդյունքը լինում է բառի միակ, հաստատուն ու խոսուն ընտրությունը, ինչը մեծն Եղիշե Չարենցի բնորոշմամբ հաստատում է ոչ թե ՙ…Նետի մեծությամբ…՚, այլ ՙ…Նշանի ահագնությամբ… ՚ գաղափարը,- նշեց ռեժիսոր Լեոնիդ Հարությունյանը:
Ուսուցչուհի Լիդա Մկրտչյանը ներկաների հետ կիսվեց Եսայանի հետ առաջին հանդիպումի տպավորություններով, խոսեց նրա մարդկային առաքինությունների և արժեքների մասին. ՙԵրևի թե կարելի է ժամերով խոսել Ռոբերտ Եսայանի մասին, նրա ամենամեծ զարդն իր լռակյացությունն է: Ինչքան նա իր խոսքի մեջ լռակյաց է, այնքան բանաստեղծական խոսքում` ճարտասան: Եսայանի ստեղծագործությունները գրված են խորը հավատքով, ոգեշնչությամբ, և այդ հավատքը հենց իր հոգու ծնունդն է:
Աննա Մինասյանը Ռ. Եսայանի ստեղծագործություններն անվանեց փիլիսոփայություն, որոնք երբեմն բառերի տեղատարափով կարծես անջրպետ են ստեղծում պոետի և ընթերցողի միջև. ՙԵսայանի պոեզիան ընթերցելը բավականին բարդ է, ընդամենը պետք է գտնել նրա հոգու թելը և մխրճվել ներաշխարհի խորքերը՚,- ասել է նա:
Վերջում Ռ. Եսայանը շնորհակալություն հայտնեց գրադարանի տնօրենին և ողջ կոլեկտիվին միջոցառումը կազմակերպելու, իսկ հյուրերին՝ ջերմ խոսքերի և բարեմաղթանքների համար. ՙԵրբ մարդը կանգնում է կյանքի խաչմերուկում, ուզում է մի ճանապարհ գտնել, և որոնում է այն մեծ շնորհը, որն իր մեջ թաքնված է: Դպրոցական տարիներից բանաստեղծությունը թաքնված էր իմ մեջ, և ես ուզում էի հասկանալ՝ արդյոք, ինձ միայն բանաստեղծական շնո՞րհն է տրված: Ամեն տեսակի աշխատանք անելուց հետո, ես հասկացա, որ, այո՜, ինձ տրված է միայն դա, տարիների հետ այդ լույսն ավելի ուժգնացավ: Իմ կյանքի ճանապարհին ես դիտավորյալ հրաժարվել եմ դասախոսի, ուսուցչի աշխատանքից և միայն մի պատճառով՝ խոսել ինձ համար` նշանակում է սպառվել, լռությունը հենց այն միջոցն է, որով ես կարողանում եմ ստեղծագործել՚:
;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Mon, 18 Mar 2019 16:49:39 +0000
Թ. ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. ՙՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՐՎԵՍՏ Է՚ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26265-2019-03-15-11-51-51 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26265-2019-03-15-11-51-51 Թ. ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. ՙՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՐՎԵՍՏ Է՚
Սվետլանա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

 Ոչ ֆորմալ կրթության ծրագրի շրջանակում Արցախի պետական համալսարանի հյուրը տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Թաթուլ Մանասերյանն էր: Ողջունելով ճանաչված տնտեսագետին` ռեկտոր Արմեն Սարգսյանը նշեց, որ դա նրա առաջին այցը չէ Արցախի մայր բուհ և այդ հանդիպումով մեկնարկում է 2019-ի ոչ ֆորմալ կրթությունը ԱրՊՀ-ում: 

Թ. Մանասերյանը ուսանողների և դասախոսների առջև հանդես եկավ տնտեսական անվտանգության մասին դասախոսությամբ: Սույն թեման մի քանի օր առաջ Հայաստանի անվտանգության խորհրդում նա ներկայացրել է պետության բարձրագույն պաշտոնատար անձանց:
Ըստ տնտեսագետի` զարգացումը պետք է ունենա երկու հիմնասյուն` անվտանգություն և մրցունակություն: Որպեսզի զարգացումը իրատեսական լինի, պետք է ոչ թե պարզապես թղթին հանձնել մեր ցանկությունները, այլ նաև դիտարկել սպառնալիքների դաշտը և փորձել դրանք վնասազերծել կամ գոնե կրճատել` հավատալու, որ այդ ցանկությունները հնարավորինս զերծ են հակակշռող լուրջ սպառնալիքներից, և հնարավորություն է ընձեռված իրացնել մեր մրցակցային առավելությունները: Տնտեսական անվտանգության սպառնալիքների դաշտը մեծ է: Դրանում և՜ ներքին և՜ արտաքին սպառնալիքներն են: Բանախոսն օրինակ բերեց 2008 թվականը, որը վատ չէր Հայաստանի համար, որովհետև երկնիշ թվով տնտեսական աճ էր գրանցվել, սակայն տնտեսությունը դրանից հետո անկում ապրեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի պատճառով: Տնտեսագետը այն կարծիքին է, որ ընդհանրապես, զարգացման մասին խոսելիս, ինչպես նաև կառավարության գործունեության ծրագիրը կազմելիս ավելի իրատեսական լինելու համար նպատակահարմար է գտնում չբացառել հնարավոր սցենարները և այդ ամեն ինչի մեջ Արցախը լինի: Հայաստանը կարող է և պետք է հնարավորություն ընձեռի Եվրասիական տնտեսական միությունում Արցախը ներկայանալու: Թ. Մանասերյանն այդ մասին օրերս խոսել է ՀՀ ԱԺ Եվրասիական ինտեգրման հանձնաժողովում: Նա առաջարկել է Արցախը պատշաճ ներկայացնել Եվրասիական շուկայում: Դրա հնարավորությունները քիչ չեն: Համագործակցության հիմքում առաջին հերթին նա տեսնում է Հայաստան-Արցախ տնտեսական ինտեգրման ծրագրի մշակումն ու իրականացումը: Իհարկե Արցախը Հայաստանի մասն է, բայց Արցախ-Հայաստան տնտեսությունների ինտեգրման ծրագիր պետք է լինի
Սպառնալիքների դաշտը դիտարկելով, ըստ նրա, նախ պետք է հասկանալ դրանց պատճառները և գնահատականներ տրվեն սահմանային մեծություններով: Ասում է` տնտեսության մեջ սպառնալիքները վերացական չեն կարող լինել, դրանք կոնկրետ են` պարենային, էներգետիկ անվտանգություն, արտաքին պարտք և այլն: Անվտանգության կազմակերպման միջոցներից է ռազմավարությունը: Տնտեսագետն այն մեր կյանքի կարևորագույն բացերից է համարում ներկա աշխարհաքաղաքական իրավիճակում: Համեմատության համար բերեց Թուրքիայի Հանրապետության օրինակը, որն արդեն քանի դար է ` Կարմիր գիրք ունի: Նրանում ամփոփված է յուրաքանչյուր հարյուրամյակի համար այդ երկրի զարգացման ծրագիրը, որը կարող է թեթևակի վերանայվել մեկ-երկու տասնամյակը մեկ, եթե աշխարհում գլոբալ փոփոխություններ են տեղի ունենում, որոնք, հավանաբար, կարող են ազդել Թուրքիայի վրա: ՙՄենք ունե՞նք պատկերացում, թե որտեղ ենք տեսնում մեզ 50, 100 տարի հետո՚,-հարցնում է նա ու պարզաբանում. հարյուր տարին մեծ ժամանակահատված չէ: 88-ը թվում է` երեկ է եղել, բայց մեկ երրորդ դար արդեն անցել է: Ժամանակն այդպես արագ գնում է, և մեզ մեր հետագա սերունդներին միացնողը պետք է լինի ռազմավարությունը` ազգային գաղափարախոսության հետ միասին: Զարմանալի չէ, որ տնտեսագետը խոսում է ազգային գաղափարախոսությունից, քանի որ` ՙԱռանց դրա ամեն ինչ ոչինչ է, եթե մենք չենք զգում որպես մեկ միասնություն, մեկ ազգ, մեկ ուժ: Վաղը կարող է Նոբելյան մրցանակակիրներ գան և հետաքրքիր դասեր տան այստեղ: Իհարկե, մենք նրանցից սովորելու շատ բան ունենք, բայց դա մենք պետք է շարենք մեր ազգային գաղափոխոսության վրա, տեսնենք ինչքանով են համապատասխանում, ինչքանով են համահունչ մեր խնդիրներին՚,-շարունակեց նա:
Ո՞րն է մեզ սպառնացող վտանգներից ամենավտանգավորը: Ըստ տնտեսագետի` չնայած արտաքին պարտքը հասել է 70 %-ի և թույլատրելի սահմանը վաղուց հատել է, և դա լուրջ սպառնալիք է, բայց մեզ համար թիվ 1 սպառնալիքը ժողովրդագրականն է: Ունենք նաև ինտելեկտուալ անվտանգության սպառնալիք: Նրա դիտարկմամբ` մենք հետ ենք մնում աշխարհի զարգացումներից որակական առումով: Այն կրթությունը, որը պետք է ծառայի մեր առաջընթացին, դեռևս չի տրվում, ինչի արդյունքում դառնում ենք դոնոր աշխարհի համար: Եվ արդեն` 30 տարի:
Պետք է ճիշտ հաշվառել, գնահատել և արդյունավետ օգտագործել ռեսուրսները և հնարավորինս ինքնաբավ դարձնել Արցախը: Տնտեսագետը դա իրատեսական է համարում: Արցախը և՜ մարդկային ռեսուրսների, և՜ ինտելեկտուալ կարողությունների առումով կարիք ունի տնտեսական դիվանագիտության գործիքակազմի օգտագործման։ ՙՍա ոչ միայն գիտություն է, այլև արվեստ, սա նաև գործնական շատ կարևոր նշանակություն ունի, որովհետև այն, ինչ իրականում անվանում ենք Արցախի մրցակցային առավելություններ, շատ դեպքերում սահմանափակ շրջանակների կարող է հայտնի լինել, մինչդեռ ամբողջ աշխարհին մենք կարող ենք մատուցել Արցախի տնտեսության բոլոր ճյուղերում ձեռքբերված արդյունքներ: Դրա համար մատուցման կարևորագույն ձևերից մեկը տնտեսական դիվանագիտությունն է՚,-այս միտքը վերստին շեշտեց տնտեսագետը:
Թ. Մանասերյանը պատասխանեց նաև ուսանողների և դասախոսների հարցերին, համալսարանին փոխանցեց ամերիկյան գործընկերների աջակցությամբ ձեռքբերված մասնագիտական գրքերը:

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Fri, 15 Mar 2019 11:49:58 +0000
ՙՀՈԳԵՎՈՐ ՄԹՆՈԼՈՐՏԸ՝ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆ՚ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26261-2019-03-15-11-25-41 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26261-2019-03-15-11-25-41 ՙՀՈԳԵՎՈՐ ՄԹՆՈԼՈՐՏԸ՝ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆ՚
Նվարդ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

 Առնոլդ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ։ Ծնվել է 1949թ., Ստեփանակերտում։ 1969-ին ավարտել է Երևանի Փ. Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստատեխնիկական ուսումնարանը, 1977-ին՝ Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը։ Դասավանդում է Տողի արվեստի դպրոցում։ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, Արցախի ՙԳԱՄ-արտ՚ նկարիչների միության համահիմնադիրներից։ Մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների, ունեցել է անհատական ցուցահանդես Արցախում և Հայաստանում։ 

Ստորև ներկայացնում ենք մեր զրույցը Ա. Մելիքսեթյանի հետ:

-Արվեստը ժամանակ ու տարածություն չի ճանաչում։ Իմ ոգեշնչման աղբյուրը և՜ կյանքն է, և՜ արվեստը իր բոլոր ժանրերով։ Սեղանիս Արպատովի գիրքն է` ՙՀին Հունաստանի գեղարվեստի հարցերը՚։ Ճիշտ է, մենք Հունաստան չենք, բայց Տիգրան Մեծի ժամանակ հզոր պետություն ենք եղել, մշակույթ ենք ունեցել, և Տիգրան Մեծի ժամանակ էլ Հայաստանը կապ է ունեցել հունական քաղաքակրթության, մշակույթի հետ։ Իսկ հին հայկական մշակույթից բեկորներ են մնացել, ասենք՝ Գառնիի տաճարը: Հունաստանն էլ փոքր երկիր էր, գրեթե Հայաստանի չափ, բայց համաշխարհային քաղաքակրթության հիմքը հանդիսացող մշակույթ են ստեղծել։ Վերջին 100-ամյակներում ընդունված տեսակետ է հնչում, չէ՞, որ հզոր պետություններն են հզոր մշակույթ ստեղծում, ասենք՝ Ֆրանսիան, Իտալիան, Գերմանիան... Այսինքն` պետությունը պիտի կայացած լինի, որ մշակույթ էլ ծնվի։ Ես համամիտ եմ այս կարծիքին։ Այսինքն, մշակույթը պետք է հովանավորվի պետության կողմից։ Ամբողջ իտալական մշակույթը պատվերով է ստեղծվել։ Պատվիրատուն կա՜մ եկեղեցին, կա՜մ պետությունն է եղել։ Միքելանջելոյի նույնիսկ առաջին գործերը պատվերով են ստեղծվել։ Դժբախտաբար Ղարաբաղը փոքր երկիր է, պատվերներ էլ գրեթե չեն լինում։
Արպատովի գրքի միջոցով ես ծանոթանում եմ Հին Հունաստանի գեղարվեստի խնդիրներին։ Իմ` Ղարաբաղում ապրողիս, հնարավորությունները սա են, այսինքն` սահմանափակ են, մինչդեռ Եվրոպայում ապրող մարդը մշակույթին ծանոթանում է թանգարաններ այցելելով կամ ռեալ՝ աչքով տեսնելով պատմական հուշարձանները։ Իսկ ես գրքի միջոցով եմ հոգևոր սովս լրացնում։
-Ինչո՞ւ։ Դու, կարծեմ, Իտալիայում եղել ես։
-Եղել եմ։ Մի քանի օրով միայն։ Եղել եմ Վենետիկում, մի քանի ժամ էլ Հռոմում եմ եղել։ Հոգևոր սովը հնարավոր չէ մի քանի օրում հաղթահարել։ Մի ամբողջ ամիս Վենետիկում պիտի մնաս, որ ինչ-որ բան հասկանաս, Վենետիկն ամբողջությամբ թանգարան է։ Նախանձել կարելի է, Եվրոպայում մշակույթը պահպանվել է, հնարավորին չափով։ Եվրոպայում էլ պատերազմներ են եղել, Լեոնարդո Դա Վինչիի որոշ գործեր փչացել են, բայց ընդհանրության մեջ մշակույթը պահպանվել է։
Մեր միջավայրում հոգևոր համապատասխան ջերմաստիճանի պակաս կա։ Սա հոգևոր, մշակութային միջավայրի իմ ընկալումն է, երևակայական ընկալումը։ Գարունը ինչպե՞ս է գալիս, որոշակի ջերմաստիճանի տակ բնությունն արթնանում է, չէ՞։ Այստեղ խոսքը ֆիզիկական երևույթի մասին է, իսկ իմ ասածը վերաբերում է հոգևոր մթնոլորտին, հոգևոր ջերմաստիճանին, որի պայմաններում մեծ մշակույթ է ստեղծվում։ Նաև մշակույթ է պահպանվում։
Հովանավորություն պիտի լինի, այն էլ պետական, որ մեծ մշակույթ, մեծ արժեքներ ստեղծվեն։ Մեր ժամանակներն այս առումով, կասեի, որ շատ տխուր են։ Աղքատ տնտեսությունը պատճառ է, որ պատվերներ չլինեն, և որոշ արվեստագետներ լքում են երկիրը...

-Բայց ճի՞շտ է, որ լքում են։
-Նայած ինչ տեսանկյունից ես երևույթը դիտարկում։ Եթե Արամ Խաչատրյանը Մոսկվա չգնար, դժվար թե ՙՍպարտակ՚ բալետը ծնվեր։ Իտալիայում է եղել, հոգևոր սնունդ է ստացել՝ լինելով Սպարտակի հայրենիքում։ Նման բազմաթիվ օրինակներ կարելի է բերել։ Մենք՝ միջին մակարդակի արվեստագետներս, հոգևոր մեկուսացման մեջ ենք։ Հոգևոր ջերմաստիճանն անբավարար է։ Ես չեմ էլ հավակնում բարձր պահանջների։ Քավ լիցի, սա բողոք չէ։ Եթե դու սա դիտարկում ես որպես բողոք, ուրեմն, պարզունակեցնում ես իմ միտքը...
-Գուցե ավելի հասկանալի արտահայտվես։
-Արտահայտվեմ։ Էս ձևի հարուստ պատմություն, վիթխարի մշակութային արժեքներ ունեցող տարածքը, որ Արցախ է կոչվում, ի՞նչ է ցուցադրում։ Ինչպիսի՞ն է մեր պատմաերկրագիտական թանգարանի վիճակը։ Սիրում ենք խոսել Վաչագան Բարեպաշտի մասին, ի՞նչ ենք ցուցադրում և ինչպես։ Վերջին տարիներին հնագիտական ինչքան պեղումներ ենք իրականացրել, բայց չէ՞ որ այս ամենը ժամանակակից պահանջներին համապատասխան պիտի կարողանաս ներկայացնել։ Աշխարհի տարբեր ծայրերից գալիս են, ասում ենք՝ հին ազգ ենք, առաջին քրիստոնյա ազգն ենք... Ասելը քիչ է։ Զբոսաշրջիկներին ո՞ւր ենք տանում։ Պատմաերկրագիտական այն խեղճ ու կրակ շե՞նքը... անհարիր պետության մայրաքաղաքին։ Իսկ մենք ձգտում ենք միջազգային ճանաչման։ Ճիշտ է, թանգարանի համար ինչ-որ շենք է սարքվում։ Բայց, իմ կարծիքով, դա էլ համապատասխան չէ... մեր հաղթանակին, որից արդեն 3 տասնամյակ հեռացել ենք։

Լավ է, Գրիգորի Գաբրիելյանցը եկավ, Շուշիում գոնե մի քանի թանգարաններ բացեց՝ իր կոչումներով, իր հեղինակությամբ։
-Իսկ դու, որպես արվեստագետ, խնդիրներ բարձրացրե՞լ ես։
-Իհարկե։ Շուշիում, քանդակագործության մի սիմպոզիումի ժամանակ հարց բարձրացրի՝ Շուշի քաղաքի մի փողոց արվեստագետներով ձևավորենք, վերականգնենք` պահպանելով պատմական տեսքը։ Մնաց որպես ձայն բարբառո հանապատի։ Խորհրդային ժամանակներում էլ մշակույթին մատների արանքով էին նայում։ Նույն վերաբերմունքը շարունակվում է։ Շուշիի քարե սալահատակով հին մի փողոց մի քանի տարի առաջ ասֆալտապատեցին։
-Մի տարի առաջ էլ են նույն կերպ վարվել։ Շուշին պատմական քաղաք է, եղածը հին ձևի մեջ պետք է պահպանենք կամ վերականգնենք։
-Դառնանք Ստեփանակերտին։ Մի քանի տարի առաջ ինչ-որ ստուդիայի սաների պարզունակ քանդակներ տեղադրեցին։ Չի կարելի։ Մասնագետի աչք է պետք մշակույթին ինքնագործ չմոտենալու համար: Կամ մեր Ստեփանակերտի պատկերասրահը։ Դրան կարելի է նախամուտք անվանել, ինչպիսին տան նախամուտքն է լինում։ Շատ հեռու չգնանք, հենց թատրոնի շենքը։ Ժամանակի մեջ այն քայքայվում է, բայց չէ՞ որ ճարտարապետական հուշարձան է։ Հուշարձան և հոգևոր տաճար։ Թատրոնն Արցախի արժանապատվությունն էր պահում այն ոչ հեռավոր ժամանակներում։ Մեծ Հայրենականից հետո Վարշավայում կանգուն շենք չէր մնացել, վերականգնումն սկսեցին թատրոնի շենքից։ Նույնը կատարվել է նաև Լոնդոնում։ Իհարկե, մենք Եվրոպա չենք, բայց չէ՞ որ Արցախում պատերազմից տուժած շենքերը վերականգնվել են, նոր շենքեր են կառուցվել։ Կարելի էր, չէ՞, գոնե թատրոնի շենքի տանիքը սարքել, որ ջուրը չքայքայի։ Անցած տարի Երևանից արվեստագետներ եկան, ինչ-որ չափով տարածքը բարեկարգեցին, մշակութային միջոցառումներ կազմակերպեցին, ես էլ եմ մասնակցել, հարց բարձրացրին՝ գոնե տանիքը սարքել շենքը պահպանելու համար։ Չէ՞ որ դա մեծ ծախսերի հետ չի կապված։ Իմ կարծիքով, թատրոնի ղեկավարությունն էլ այս հարցում մեղքի իր բաժինն ունի։ Կոլեկտիվը, պայքարելու փոխարեն, լքել է շենքը, թողել անտիրության։ Ուղտին ասացին՝ վիզդ ծուռ է, ասաց՝ ինչս է ուղիղ։ Մշակույթ հասկացությունը շատերը մակերեսայնորեն են ընկալում։ Բայց մշակույթը բնորոշում է պետության կայացման աստիճանը։ Մշակույթն էլ զենք է, հոգևոր զենք։ Կարո՞ղ ենք Արցախը պատկերացնել առանց Դադիվանքի, Գանձասարի, Տիգրանակերտի, խաչքարերի ու վանքերի...

-Առնոլդ, ինչի՞ վրա ես աշխատում։
-Վերջին տարիներին ավելի շատ քանդակով եմ զբաղված, քան գեղանկարչությամբ։ Մեծ գործեր ունեմ արված, պետական հովանավորություն է պետք, որ տեղադրվի։ Մի գործ ունեմ՝ ՙԶինվորը ցուլի վրա՚, հավակնում է 4-5-մետրանոց հուշարձան դառնալու, տեղադրվելու է Տողասարում կամ Ստեփանակերտում: Փրկությունը մարդու ներսից է սկսվում, մարդու աշխարհայացքը պիտի փոխվի, այլապես... ամենահզոր բանակն էլ երկիրը չի փրկի։ Ճանապարհը քո շնչառությունն է, քո ողնաշարը, բայց վատ ես սարքում, և շա՛տ-շատ նման բաներ։ Ճանապարհը, կամուրջը, տնտեսությունը գրագետ պիտի սարքվեն, սա էլ մշակույթի մաս է։
-Ասում ես՝ չարիքի արմատը մեր մեջ փնտրե՞նք...
-Այո՜, այո։ Մեր մեջ փնտրենք, ոչ թե օտարների մեջ, դրսում։
-Ի՞նչ է տալիս քեզ մանկավարժությունը։
-Մանկավարժությունը հղկում է երեխային։ Բայց ես գտնում եմ, որ կրթական համակարգում ՙհղկումը՚ անբավարար է։ Երեխաների մեջ էլ շրջապատից կամ ընտանիքից արմատ է ձգում նյութապաշտությունը։ Հոգևոր-մշակութային դաստիարակությունը կարևոր դերակատարություն ունի երեխային կրթելու գործընթացի մեջ։ Երեխային փորձում ենք գրագետ դարձնել, որ արվեստի գործը կարողանա գնահատել, ոչ թե ոչնչացրել։
Ճշմարտությունն այն է, որ մեր հասարակությունը դեռևս լրիվ ՙառողջ՚ չէ։ Ոչ միայն մշակույթում, այլև բոլոր բնագավառներում գրագետ, պրոֆեսիոնալ մարդիկ են պետք։ Ճիշտն ասած, գերմանացու նման քաղաքակիրթ ազգն էլ Մեծ Հայրենականի ժամանակ մշակույթ է ոչնչացրել։ Երևի սա պատերազմի դեմքն է։
-Տարին քեզ համար հոբելյանական է։ Քո վերջին անհատական ցուցահանդեսը եղել է 2005-ին...
-Ցուցադրելու գործեր ունեմ։ Մարդիկ կլինեն, կգան, կնայեն, մի երկու ջերմ խոսք ասողներ էլ կգտնվեն, ու վերջ...
-Իսկ քո ուզածն ի՞նչ է։
-Ուզում եմ հոգևոր-մշակութային կյանքի մակարդակը բարձրանա, դեպի մշակութային արժեքները մարդու վերաբերմունքը փոխվի։ Իհարկե, չեմ ժխտում, որ ցուցահանդեսն էլ միջոց է մթնոլորտը փոխելու։ Կիսատ գործեր ունեմ, ուզում եմ ամբողջացնել, ներկայանալ նոր գործերով։ Կավից ահագին քանդակներ ունեմ, որ կուզենայի նյութի վերածել, բրոնզ, քար կամ փայտ։ Իսկ դրա համար և՜ ժամանակ է պետք, և՜ ֆինանս։ Ես եղել եմ աշխարհի 4-5 երկրներում, շփվել եմ մարդկանց հետ, այնտեղ մշակութային արժեքների հանդեպ այլ վերաբերմունք կա։ Այնտեղ հոգևոր-մշակութային ջերմաստիճանը բարձր է։ Բայց մենք պիտի պայքարենք, գնանք դեպի... Լույսը։ Ուրիշը չի գալու մեր թատրոնի, թանգարանի շենքերը սարքի, Շուշիի հնությունները պահպանի։ Նյութը, դղյակները, սրճարանները չպիտի լինեն սուպերնպատակ։ Դրա համար... մարդը պիտի փոխվի։
-Ո՞րն է ժամանակի քո ընկալումը։
-Ինձ համար ժամանակը մեծ հասկացություն է, որի մեջ կա և՜ անցյալը, և՜ ներկան, և՜ ապագան։ Մշակույթ հասկացությունը ժամանակից դուրս է։ Աշխատում եմ Մովսես Կաղանկատվացու դիմաքանդակի վրա։ Ամեն շաբաթ Կաղանկատվացու նշած վայրերով, գյուղերով ես Տող աշխատանքի եմ գնում։ Ինձ համար Կաղանկատվացու և իմ ապրած ժամանակը նույնն է։ Այս հողում, որ ապրում եմ քանի՛-քանի դար, սա էլ մշակույթ է։ Կաղանկատվացու պատմությունն էլ մշակույթ է։ Կուզենայի` թանգարանի կարգին շենք ունենանք, Կաղանկատվացու քանդակն էլ տեղադրվի մուտքի մոտ։ Ես 10-15 դար և շատ ավելի առաջ մշակույթ ու պատմություն եմ ունեցել, որը պիտի ցուցադրվի աշխարհին։
;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Fri, 15 Mar 2019 11:21:37 +0000
ՄԵԾՆ ՇԻՐԱԶԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26254-2019-03-14-16-00-07 http://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26254-2019-03-14-16-00-07 Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

 ՙ...Որ գարունները գան ու չգնան,

Որ բեկվի իմ դեմ խորհուրդը մահվան՚
Հովհ. ՇԻՐԱԶ

1984թ. մարտի 14, անհավատալի, անսպասելի բոթ՝ վախճանվել է Հովհաննես Շիրազը: Նույն թվականի մարտի սկզբին ուսանողուհիներով հերթական անգամ այցի էինք գնացել... Ամեն անգամվա պես ընդառաջ չեկավ մեզ և չճանապարհեց հրաժեշտին, հիվանդ պառկած էր։ Ինչպես միշտ, կանգնած էինք ունկնդրում նրան (աթոռ չկար, մի հին բազմոց և գրասեղան էր ընդարձակ սենյակի ամբողջ կահավորանքը)։ Հերթով համբուրում էինք ձյունաճերմակ աջը, պատասխանում հարցերին, խնդրում հեղինակային գրքերն ընծայագրել։
-Ինչպե՞ս է Հայոց Արցախը, թուրքերը նեղո՞ւմ են ձեզ, շա՞տ են,-հարցնում էր,-Երևանում սովորեք, չմնաք այստեղ, գնացեք Արցախը հայ պահեք,-ասում էր։
-Չէի՞ք ցանկանա լինել Արցախում,- միաբերան հարցնում ենք։
-Շատ կուզիմ, ամոթ էլ է, որ ոչ մի անգամ չեմ եղել իմ Արցախում,-պատասխանում է մտախոհ...
Ոչ մեկիս մտքով չանցավ, որ դա մեր վերջին հանդիպումն էր լինելու... Տեսաձայնագրող հեռախոսներ չկային։ 2 շաբաթ հետո լսում ենք մահվան բոթը...
Մեծերը մարգարեներ են
Հովհ. Շիրազի ՙՈղբ Ղարաբաղի՚, այն ժամանակ մեքենագիր՝ տնետուն շրջող, այսօր, արդեն տպագրված երկում կարդում ենք.

Կոմիտասի երգից զատված,
Քեզ կուլ կտան մուղամները...
Ա՛խ, երբ պիտի վեր բռունցքվեն
ձեռքերն Հայոց...որ ազգովին Մասիս ելնենք...
Դու, իմ Ղարսի, իմ Մասիսի, իմ Սիփանի թայ
Ղարաբաղ...

Եվ 4 տարի հետո, 1988-ի փետրվարին վեր են բռունցքվում ՙձեռքերն հայոց՚, Արցախում ծավալվում է ազգային-ազատագրական փրկարար շարժումը՝ ՙՎերամիավորում մայր Հայաստանին՚ կարգախոսով։ Հովհ. Շիրազը Արցախին անդրադարձել է ոչ միայն ՙՈղբ Ղարաբաղի՚ ստեղծագործության մեջ։ Հայաստանից բռնազավթված և Ադրբեջանին կցված ՙՀայոց Արցախը բանաստեղծին կեղեքող ազգային վշտերից մեկն է եղել ցվերջ. ՙԲարեկամդ, որ քեզ խլեց, էլ թշնամին բան կտա՞ քեզ... թե լուռ մնա քար աշխարհը, չարը Երևանն էլ կտանի՚։
Այսօր՝ երեքուկես տասնամյակ հետո, երբեմնի բարեկամ ձևացող ՙչարը՚ հոխորտում է գրավել Երևանը... և աշխարհով մեկ անհեթեթ կեղծիք է ցրում ՙագրեսոր՚ Հայաստանի մասին։
Իր մեծակտավ երկերում, անգամ սիրո թեմայով հյուսված պոեմներում բանաստեղծը չի մոռանում իր Մասիսի ՙթայ՚ Արցախը։
Ներկա էի Հովհ. Շիրազի համազգային հուղարակավորմանը։ Երևանի օպերայի հրապարակում ծովացել էին բանաստեղծի քնարերգության երկրպագուները, ովքեր եկել էին ոչ միայն ԽՍՀՄ հայաբնակ վայրերից և Հայաստանի տարբեր ծայրերից, այլև հայկական սփյուռքից։ Ոչ միայն սերն առ քնարերգություն, այլ նաև՝ սերն առ արգելված ճշմարտություն, անձնազոհ խիզախություն և անթաքույց հայրենապաշտություն, ինչպիսին էր Շիրազ մարդն ու բանաստեղծը, մեր հայրենակիցներին մագնիսի պես քաշել-բերել էր քաղաքամայր Երևան։ ՙԱնդրանիկից և Թումանյանից հետո հայ ժողովուրդը նման համաժողովրդական թաղում չէր տեսել...՚,- գրել են թերթերը։
Հետխորհրդային
Հովհաննես Շիրազը
Ահռելի է Հովհ. Շիրազի անտիպ երկերի ծավալը, որոնց հրապարակմամբ զբաղվում է բացառիկ շիրազագետ, Երևանի պետհամալսարանի պրոֆեսոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Սամվել Մուրադյանը։ Նրա խմբագրմամբ հետմահու լույս են ընծայվել ՙԱնի՚ պոեմը (307 էջ), ՙԹոնդրակեցիները՚ պոեմը, նույն ծավալի ՙԱնտիպ էջեր. գիրք առաջին՚ բանաստեղծությունների ժողովածուն, 299 էջ, Երևան-2018թ., ՙՀայրապետ՚ հրատարակչություն։ Հավելենք հարգարժան գիտնականի գիտական հունձքը ՙՀովհաննես Շիրազ բանաստեղծը, մարդը՚ ՙԱ՚ և ՙԲ՚ գրքերը։
Ընթերցողի սեղանին դրված Հովհ. Շիրազի ՙԱնտիպ էջեր. գիրք առաջին՚-ում զետեղված է տասնամյակներ ձեռագիր ՙշրջող՚ ՙՂարաբաղի ողբը՚ (էջ 178)։ Ի դեպ, այս երկը գրվել է 1959 թվականին, ազգային-ազատագրական շարժումից 30 տարի առաջ: Ազգային մեծ բանաստեղծը, դիմելով Արցախին, գրել է.
ՙՄենակ դու չես , որ դիմանամ, յոթը դրախտ ունեմ խլված` Վանա ծովը, Կարսն ու Վանը, Սիփան սարը, Անին փլված, Հայկ Նահապետը Մասիսի պես դեռ բանտում է՝ ծունկը ծալված, Տարտարո՛ս է Տարոնը դեռ, ո՛ւր ես, Ավարայր Ղարաբաղ...՚:
Շուրջ երեք տասնամյակ հետո Արցախը դարձավ Ավարայր. առայսօր... Հայոց լինել-չլինելու հարցը, ազգային մեր տեսակի, թշնամի թրքության դեմ մեր գոյամարտի Ավարայրը դարձավ Արցախը... այսպես են մարգարեանում հեռատես մեծերը...
Հետխորհրդային Հովհ. Շիրազը, վերջապես, խորհրդային գրաքննության կողմից մկրատված չէ ընթերցողին ներկայացվում, այլ անխաթար, այնպես, ինչպիսին կա...
Իր սերնդի ապրած մղձավանջային ժամանակների արձագանքը կա նրա հրատարակված անտիպում, ինչը բացառվում է Շիրազի` խորհրդային տարիներին տպագրված երկերում։
Հետխորհրդային Հովհ. Շիրազը հայոց մեծ ըղձասածն է, աննահանջ պահանջատերը, կորուսյալ հայրենիքի անշիրիմ մնացած ցեղակիցների ողբասացը և ՙԱվարայրի Վարդան դառած՚ արդարություն պահանջող ուղղամիտն ու արդարախոս քնարերգուն, ով ընթերցողին առաջին անգամ ներկայացնում է հեղինակային հանիրավի չոտնահարված իրավունքներով, լիաթոք ու հզոր ձայնով.

...Երբ արդարիս հետ կռվում է
աշխարհն այսքան անարդար,
Կոտորածների մեղքն անպատիժ է
թողնում անաստված...

Հայոց լեզվի համար տագնապ հնչեցնող զանգահար է հետխորհրդային Շիրազը.

Սարսափում եմ, թե չլինի՞
Եղնիկ լեզուն իմ միակ
Ճերմակ ջարդով այն դեռ գաղտնի
Կուլ տան արջերն սպիտակ... (էջ 226):

Մռնչալով, պահանջեցի հողն հայոց
Կեսս կերավ լուռ բռնությունն, իմացեք...
Իմ քնարը, ով գալիքներ,
սարսափելի դարով անցավ,
Աքսորանքի գողգոթայով ,
հազար գերի սարով անցավ,-
Կողպեք դրին իմ բերանին,
բայց այն հալվեց երգիս հրով,-
Կյանքս՝ գերի Արազի պես
հույսի շիրմաքարով անցավ:

Այսպիսին է հետխորհրդային, չխաթարված շիրազյան քնարը։
35 տարի՝ ուղիղ երեքուկես տասնամյակ է անցել 1984թ. մարտի 14-ից, երբ դադարեց բաբախել մեծ հայրենասերի վշտակոծ սիրտը։ Մեր ժողովրդի մթին՝ հայրենիքից մինչև սփյուռք, ղողանջում է երգի վերածված Շիրազյան արյուն բոցավառող քնարը` կատարելով գրականության թիվ 1 առաքելությունը՝ ՙշանթանման հերոսներ քամելով Ցեղի ընդերքից՚ (Նժդեհ)։
;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Thu, 14 Mar 2019 15:59:27 +0000