comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ԽՃԱՆԿԱՐ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ԽՃԱՆԿԱՐ

altՎարդգես ԲԱՂՐՅԱՆ
Անցած տարվա դեկտեմբերին ՙՍատար Լեռնային Ղարաբաղին՚ կազմակերպության հրավերով մեկնեցի Ֆրանսիա, որտեղ ունեցա բավականին հետաքրքիր հանդիպումներ, որոնց մասին  ուզում եմ պատմել ՙԱզատ Արցախ՚ թերթի ընթերցողներին` հուսալով, որ դրանք կհետաքրքրեն նաև նրանց: Ասեմ, որ հյուրընկալվել էի Արցախի անշահախնդիր բարեկամներ  Կարպիս և Նիկոլ  Նիկողոսյանների հարկի տակ:
Դեկտեմբերի 7-ին Կարպիսի հետ մասնակցեցինք ԼՂՀ անկախության 20-ամյակի առթիվ ԼՂՀ մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարության հովանու  ներքո և վերոհիշյալ կազմակեպության աջակցությամբ Փարիզում լույս ընծայված ՙԱրցախ` հայ  արվեստի և ավանդույթների պարտեզ՚ ֆրանսերեն և անգլերեն լեզուներով հրատարակված պատկերազարդ, բարձրաճաշակ գրքի  շնորհանդեսին, որին ներկա էին ֆրանսիացի խորհրդարանականներ, սենատորներ, մտավորականներ, հայ համայնքի ներկայացուցիչներ: Նշեմ, որ միջոցառումը տեղի էր ունենում Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի դահլիճներից մեկում, ինչն ինքնին խոսուն փաստ է: Արցախի անցած հերոսական  քսանամյա ուղու,  խնդրո առարկա գրքի մասին իրենց սրտի խոսքն ասացին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի պատգամավորներ Ռիշար Մալյեն, Ֆրանսուա Ռոշբլուանը, Ֆրանսիայում ԼՂՀ մշտական ներկայացուցիչ Հովհաննես Գևորգյանը և Ֆրանսիայում Հայաստանի դեսպանության դեսպանորդ Աշոտ Ալեքսանյանը: Ցավոք, ես ֆրանսերենին կամ անգլերենին չեմ տիրապետում և չեմ կարող ամբողջական կարծիք ասել ՙԱրցախ` հայ  արվեստի և ավանդույթների պարտեզ՚ գրքի մասին, բայց դատելով նրանով, որ հեղինակային կազմում ընդգրկված են ֆրանսիացի և ֆրանսահայ հանրահայտ գիտնականներ, Արցախի պատմության մասնագետներ, կարելի է ենթադրել, որ այն ծանրակշիռ աշխատություն է և կարևոր դերակատարություն կարող է ունենալ օտար ընթերցողի մոտ Արցախի մասին ճիշտ պատկերացում կազմելու գործում: Ի դեպ, գիրքը բացվում է ԼՂՀ մշակութի և երիտասարդության հարցերի նախարար Նարինե Աղաբալյանի խոսքով: Հուսանք, որ հայ ընթերցողը նույնպես հնարավորություն կունենա ծանոթանալու այդ գրքին:
Ավելացնեմ, որ միջոցառման ավարտից հետո Կարպիսն ինձ ներկայացրեց Ֆրանսուա Ռոշբլուանին, որն, ինչպես գիտենք, մի քանի անգամ եղել է Արցախում և մեր ժողովրդի լավագույն բարեկամներից  է: Ձեռքսեղմումից հետո պարոն Ռոշբլուանն ասաց, որ ուրախ է արցախցի իր գործընկերոջը տեսնել Փարիզում (ես էլ եմ ուրախ` ասացի), ապա խնդրեց իր ողջույնը հաղորդել հպարտ  ու անպարտ ղարաբաղցիներին, ինչը հաճույքով անում եմ:
Ուղիղ մեկ շաբաթ հետո` դեկտեմբերի 14-ին, Փարիզի հոյակերտ շենքերից մեկում տեղի ունեցավ  ՀՀ և ԼՂՀ  անկախության 20-ամյակներին նվիրված հանդիսավոր հավաք, որի ժամանակ Հայաստանի և Արցախի նախագահների հրամանագրերով պետական պարգևների արժանացած մի խումբ անձանց հանձնվեցին շքանշաններ և մեդալներ: Անկեղծ ասած, ինձ մի փոքր տարօրինակ թվաց այդ արարողակարգը: Նախ, ամբողջ միջոցառումն անցավ ոտքի վրա և լեփ-լեցուն դահլիճում աղմուկ էր տիրում, չէր երևում, թէ ինչ էր կատարվում առջևում, քանզի բեմ, որպես այդպիսին, չկար: Ինձ հատկապես զարմացրեց այն, որ բացառապես հայերով լի դահլիճում հայերեն խոսք չհնչեց. նույնիսկ նախագահների հրամանագրերն ընթերցվեցին ֆրանսերեն: Գուցե սխալ եմ, բայց էլ ե±րբ և որտե±ղ պիտի հնչի մայրենին, եթե ոչ զուտ հայկանան միջոցառման ժամանակ: Չէ որ լեզուն չօգտագործելովª այն մոռացվում է աստիճանաբար:
Շարունակելով լեզվի թեման` մի դիտարկում ևս, որը հաճելի անակնկալ էր ինձ համար: Ես գիտեի, որ Կարպիսն արդեն քանի տարի էª հաճախում է հայկական դպրոց և բավականին առաջադիմություն ունի: Երբ առաջին անգամ նա եկավ Արցախ, հայերենին գրեթե չէր տիրապետում: Եվ ահա օրերից մի օր Կարպիսն ինձ ասաց, որ տուն է հրավիրել իր համալսարանական հայ ընկերներին` ծանոթացնելու ինձ հետ: Ծանոթացանք ու զրույցի բռնվեցինք: Նրանց հայերենն, իհարկե, զիջում էր Կարպիսի հայերենին, որն, ի դեպ, արդեն հայերենից ֆրանսերեն թարգմանություններ է անում (ճիշտ է, ոչ պրոֆեսիոնալ, իր հոգու համար), սակայն այն հանգամանքը, որ Ֆրանսիայում ծնված ու մեծացած, տարիքն առած այդ հայորդիներն ուզում են գոնե ինչ-որ չափով վերադառնալ իրենց արմատներին, շատ զարմանալի և ուրախալի էր ինձ համար: Նրանք հետաքրքրվեցին Արցախով, նույնիսկ իրենց մտահոգությունն արտահայտեցին` Ղարաբաղը միշտ մերը կլինի, չէ±, և, բնականաբար, ստանալով իմ միանշանակ  դրական պատասխանը, ասացին` ուզում ենք գալ Ղարաբաղ, կարո±ղ ենք: Ես հրավիրեցի նրանց մայիսի սկզբներին գալ Արցախ, Շուշիի ազատագրման 20-ամյակը նշել մեզ հետ: Նրանց պատասխանն էլ ավելի զարմացրեց   ինձ. ՙՄայիսի 9-ին չենք կարող, թեև շատ կուզենայինք: Մինչև  մայիսի 15-ը համալսարանում պարապմունքներ ունենք, վերջացնենք, հետո կգանք՚: Եկեք, հայրենակիցներ, եկեք, երբ ուզում եք, միայն թե եկեք և սեփական աչքերով տեսեք հայրենիքը, այնժամ ապրելն ու արարելն անհամեմատ հետաքրքիր ու դյուրին կլինի:
altԵս ցանկություն հայտնեցի լինել Այբ FM հայկական ռադիոյի ու ՙՆոր հառաջ՚ թերթի խմբագրություններում,  և այս հարցում նույնպես Կարպիսն ինձ ընդառաջեց: Այբ FM-ի նախագահ Հենրի Փափազյանի հետ ծանոթացել էինք  ՙԱրցախ` հայ  արվեստի և ավանդույթների պարտեզ՚ գրքի շնորհանդեսի ժամանակ, իսկ ահա ռադիոկայանի տնօրեն Վարդան Գաբրիելյանի հետ ծանոթացանք Ալֆորվիլ քաղաքում, որտեղից էլ եթեր են հեռարձակվում հաղորդումները հայերեն և ֆրանսերեն լեզուներով:Հենց Վարդանն էլ մոտ մեկ ու կես ժամանոց հարցազրույց ունեցավ ինձ հետ, որի ժամանակ քննարկեցինք հայությանը հետաքրքրող ամենատարբեր հարցեր: Ես խմբագրությանը նվիրեցի վերջերս լույս տեսած իմ ՙՏեսադաշտ. 1988-1994՚ գիրքը, որն էլ դարձավ հարցազրույցի առիթը: Նշեմ, որ Այբ FM-ը  եթեր է հեռարձակվում ամեն  օր: Հինգ ժամ տևողությամբ հաղորդումներում գերիշխում է հայրենասիրական թեման, ինչը շատ կարևոր է հայրենիքից հեռու ազգային ոգին արթուն պահելու համար: Ի դեպ, այդ ռադիոկայանում է աշխատում նաև մեր համերկրացի Անժելա Սահակյանը, որին ճակատագիրը տարել-հասցրել է Ֆրանսիա, որտեղ նա շարունակում է ապրել Արցախի և իր հայրենի Վանք գյուղի կարոտը սրտում: Սակայն դա առանձին թեմա է, որին նա  մասամբ անդրադարձել է իր ՙԻրական պատկերներ՚ գրքում, որի մի օրինակը Անժելան նվիրեց ինձ: Ասեմ, որ Անժելայի հաղորդաշարերից մեկը կոչվում է ՙԱրցախապատում՚, որի թեման  պարզ է, թե որն է:
ՙՆոր հառաջ՚-ի խմբագրությունում ես ծանոթացա տնօրեն Ժիրայր Չոլակյանի և  լրագրող Տորք Ղալալյանի հետ: Ի դեպ,  2010թ. Ժիրայրը եղել է Արցախում. նա մասնակցում էր Ստեփանակերտում կայացածª լրագրողների 5-րդ համահայկական համաժողովի աշխատանքներին: Ժիրայրը տեղեկացրեց, որ ՙՆոր հառաջ՚-ը լույս է տեսնում շաբաթական երեք անգամ, ձգտում է որքան հնարավոր է շատ տեղեկություն տալ Մայր Հայաստանից ու Արցախից, սակայն նյութերը հաճախ թարմ չեն լինում, որովհետև չունեն սկզբնաղբյուր: Առաջ ընկնելով ասեմ, որ,  վերադառնալով Ստեփանակերտ, ես խոսեցի ՙԱզատ Արցախ՚ թերթի գլխավոր խմբագիր Լեոնիդ Մարտիրոսյանի հետ, որը սիրահոժար համաձայնեց, որպեսզի ՙՆոր հառաջ՚-ը օգտվի մեր մայր թերթի կայքէջից և իրեն հետաքրքրող նյութերը զետեղի իր համարներում, ինչի մասին էլ ես գրեցի ժիրայրին: Սակայն ՙՆոր հառաջ՚-ը ուրիշ խնդիրներ էլ ունի. դրամական միջոցների սղության պատճառով թերթը չունի անհրաժեշտ քանակությամբ թղթակիցներ, ուստի և չի հասցնում օպերատիվ կերպով լուսաբանել Ֆրանսիայում ապրող մոտ կես միլիոն հայերի կյանքը: Ճիշտն ասած, դա նկատվում է նույնիսկ առանց տնօրենի ասելու, երբ ընթերցում ես թերթը: Ես Ժիրայրին նույնպես նվիրեցի իմ վերջին գիրքը և առաջարկեցի, եթե նպատակահարմար գտնեն, իրենց ընտրությամբ որոշ հատվածներ տպագրեն  թերթում, գուցե դա հետաքրքրի ընթերցողներին:
Ինձ վրա անջնջելի տպավորություն թողեց Ֆրանսիացի աշխարհահռչակ քանդակագործ Օգյուստ Ռոդենի թանգարանը: 2004թ. Փարիզ կատարած իմ այցի ժամանակ ինձ չէր հաջողվել լինել այնտեղ (թանգարանը վերանորոգվում էր), և ահա այս անգամ կատարվեց իմ սրտի փափագը: Ռոդենի թանգարանը և նրա հարակից այգին, որտեղ տեղադրված են մեծ վարպետի այնպիսի հայտնի գործեր, ինչպիսիք են ՙՄտածողը՚, ՙԴժոխքի դարպասները՚, ՙԿալիեի քաղաքացիները՚, գրչի տիտաններ Բալզակի ու Հյուգոյի արձանները, պարզապես ցնցող են: Ուրախ եմ, որ ինձ բախտ է վիճակվել տեսնել դրանք, տեսնել Փարիզի Աստվածամոր տաճարը, բազմագույն լույսերով ողողված գիշերային  տոնական, հեքիաթային Փարիզը և այլն. բոլորը չես թվարկի:
Սակայն իմ բոլոր տեսածներից ու լսածներից ինձ վրա ամենախորը տպավորությունը թողեց մի այց, որի մասին ուզում եմ պատմել առավել հանգամանորեն: Ես, իհարկե, գիտեի, որ Նիկողոսյանների գերդաստանը հեռավոր 1923-ին Ամասիայից մազապուրծ փախել է նախ Ռումինիա, ապաª երկար դեգերումներից հետո, հանգրվան գտել Փարիզից մոտ 15 կմ հեռավորության վրա գտնվող Առնուվիլում, որն այն ժամանակ մի գյուղ էր և ուներ ընդամենը հազար բնակիչ (առաջին հայերը Նիկողոսյաններն  էին): Առնուվիլում ես եղել էի դեռ իմ առաջին այցելության ժամանակ, որտեղ մեզ հյուընկալել էին Կարպիսի հարազատ քույր Սոնյան (նա այժմ էլ ապրում է հայրական տանը) և կուզենը` մորաքրոջ տղան` Պատրիսը, որն, ավաղ, 2008 թ. անժամանակ կնքեց իր մահկանցուն` խոր կսկիծ պատճառելով ոչ միայն տիկնոջը` Նեկտարին ու երեխաներին, այլև` հարազատներին ու բոլոր նրան ճանաչողներին: Գալով Սոնյային` ասեմ, որ նա հրաշալի երգչուհի է և ժամանակին եղել է ՙՍիփան-Կոմիտաս՚ երգչախմբի մենակատարը, Անրի Վեռնոյի հանրահայտ ՙՄայրիկ՚ ֆիլմում հենց հնչում է Սոնյայի անզուգական ձայնը: Առնուվիլում են այսօր ապրում նաև Կարպիսի հորեղբոր տղաները` Գևորգը և Ժիրայրը: Վերջինիս օջախում էլ մի գեղեցիկ օր մենք հյուրընկալվեցինք: Ասեմ, որ, մինչև Ժիրայրի և տիկին Սոնյայի օջախ ոտք դնելը, Կարպիսի հետ եղանք Առնուվիլի գերեզմանատանը, որտեղ հայերի բազմաթիվ շիրմաքարեր կան: Այնպիսի տպավորություն էր, որ գնտվում ես հայկական հանգստարանում, այն տարբերությամբ միայն, որ այստեղ շիրմաքարերը մի փոքր անսովոր էին իմ աչքերին: Օրը կիրակի էր, Առնուվիլի Վարագա Սուրբ խաչ եկեղեցում պատարագ էր, և մենք, բնականաբար, մասնակցեցինք հոգևոր արարողությանը: Տեղեկացնեմ, որ եկեղեցին կառուցվել է 1937 թվականին, իսկ բակի խաչքարը տեղադրվել է Կարպիսի հոր` Նիկողոսի անմիջական նախաձեռնությամբ: Ավելացնեմ, որ հետագայում եկեղեցու նստարանների հարցը հոգացել են Ժիրայրն ու Կարպիսը:
Ֆրանս-հայկական սեղանի շուրջ հավաքվել էինք մոտ տասը հոգի. Ստրասբուրգից եկել էր նաև Կարպիսի հորաքրոջ` Աղավնիի որդին` Կարպիս Դանիելյանը, որը մի քանի անգամ եղել է Ստեփանակերտում և քիմիա առարկայից դասախոսությամբ հանդես եկել Արցախի պետական համասարանի ուսանողների առջև: Երկուսս էլ շատ ուրախ էինք նոր հանդիպման առիթով: Ասում եմ` ֆրանս-հայկական, որովհետև հյուրասիրությունը ֆրանսիական ոճով էր, իսկ մթնոլորտը հայկական էր: Ասում էինք, խոսում, վերհիշում: Կարպիսը շատ է սիրում Չարենցի ՙԵս իմ Անուշը…՚ (որ հայն այն չի սիրում. ինչպես Սարոյանն է ասում` այդ բանաստեղծությունը մեր ՙՀայր մերն է՚, մեր տերունական աղոթքը) և խնդրեց արտասանեմ այն: Եվ որքան մեծ եղավ իմ զարմանքն ու ուրախությունը, երբ գրեթե բոլորը սկսեցին ձայնակցել ինձ: Իսկ երբ արտասանեցինք-վերջացրինք, թնդացին ծափերը: Այո, հայրենիքի կարոտը, սերը մեր լինելիության ու հարատևության խորհրդանիշ Մասիս սարի նկատմամբ անանց է ու հավերժական: Երևի այդ ջերմ ու անբռնազբոս մթնոլորտն էր պատճառը, որ ճաշից հետո Ժիրայրը Նիկողոսյանների գերդաստանի մասին վկայող տասնյակ տարիներով խնամքով պահպանվող մասունքները հանեց ու սկսեց ցուցադրել դրանք ու պատմել: Ահա այդ մասունքներից մեկը` Նիկողոսյան գերդաստանի լուսանկարը` թվագրված 1926 թիվ: Մեջտեղում գերդաստանի կոճղերն են` Կարապետ և Մարիամ Նիկողոսյանները, նրանց շուրջը` երեխաները` Արթինը, Սողոմոնը, Նիկողոսը, Աղավնին` իրենց ընտանիքներով: Մյուս դուստրը` Վարդանուշը, ամուսնացած էր այն ժամանակ և ընտանիքով ապրում էր ուրիշ երկրում: Ամուսնացած չէր միայն Նիկողոսը, որը Հերմինեի հետ ընտանիք կազմեց 1932թ. Ֆրանսիայում, և  նրանք ունեցան երեք զավակ` Կարպիս, Մարիամ, Սոնյա:
Ժիրայրը մեզ ցուց տվեց նաև հայրենի Ամասիայի նկարներ, հոր` Սողոմոնի ծոցատետրը, որտեղ հրաշալի ձեռագրով արևմտահայ բանաստեղծների սիրային և հայրենիքին նվիրված ինձ ծանոթ բանաստեղծություններ էին, ինչպես նաև անծանոթ տողեր, որոնք գուցե  ինքն է գրել: Տեսնելով, որ այդ ամենն ինձ շատ է հետաքրքրում, Ժիրայրն ինձ ուղեկցեց երրորդ հարկ (ճաշակով կառուցված ու ձևավորված եռահարկ տուն է), որտեղ առանձին անկյուն կա` նվիրված ծնողներին, ուր պահպանվում են բազմաթիվ հարազատ իրեր:Այդ ամենը շատ ազդեցիկ էր և, անշուշտ, հարգանքի արժանի: Ծնողապաշտությունը բնութագրական է հայի համար, և նույնիսկ հայրենիքից հեռու հայը հարազատ է մնացել սեփական արյան կանչին: Եվ պատահական չէ նաև, որ Կարպիսը ղարաբաղյան Շեխեր գյուղում կառուցած դպրոցը նվիրել է իր ծնողների անմահ հիշատակին:
Ահա այսպիսի մտորումներ էին պարուրել իմ հոգին Ֆրանսիա կատարած այցից հետո, և ես որոշեցի դրանք թղթին հանձնել: