Error
  • JLIB_APPLICATION_ERROR_COMPONENT_NOT_LOADING
  • JLIB_APPLICATION_ERROR_COMPONENT_NOT_LOADING
  • JLIB_APPLICATION_ERROR_COMPONENT_NOT_LOADING
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_k2, 1
  • Error loading component: com_content, 1
  • Error loading component: com_content, 1

ՙՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԹՈՒ­ՄԱ­ՆԵԱՆ. ՄԱՐ­ԴԸ ԵՎ ԲԱ­ՆԱՍ­ՏԵՂ­ԾԸ՚

Սոկրատ ԽԱՆՅԱՆ
Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր,
ԼՂՀ գիտության վաստակավոր գործիչ

 Հայ ի­րա­կա­նու­թյան մեջ թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյունն սկզբ­նա­վոր­վել է 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րին` մեծ բա­նաս­տեղ­ծի եր­կե­րի ա­ռա­ջին և երկ­րորդ ժո­ղո­վա­ծու­նե­րի տպագ­րու­թյու­նից ան­մի­ջա­պես հե­տո։ Ճիշտն ա­սած, այս դի­տար­կու­մը պար­զա­պես խոր­հր­դան­շա­կան ենք հա­մա­րում, ո­րով­հետև 1890-ա­կան­նե­րին ե­ղած ար­ձա­գանք­նե­րը մի կող­մից բա­նա­վոր-դրա­կան էին, մյուս կող­մից` հար­ձա­կո­ղա­կան-վի­րա­վո­րա­կան։ Դրա­կան ար­ձա­գանք­նե­րը Մեծ Լո­ռե­ցին ստա­ցել էր Մոսկ­վա­յի Լո­մո­նո­սո­վի ան­վան հա­մալ­սա­րա­նում սո­վո­րող հայ ու­սա­նող­նե­րից, իսկ բա­ցա­սա­կան-ա­նի­մաստ-վի­րա­վո­րա­կան կար­ծիք­նե­րը` գրա­կա­նու­թյան վե­րա­բե­րյալ պահ­պա­նո­ղա­կան-քա­րա­ցած հա­յացք­նե­րի տեր Ռ. Դրամ­բյա­նի և ոմն Ս.Հ.-ի կող­մից։ Մենք Ս. Հ. ենք գրում այն ա­ռու­մով, որ Թու­մա­նյա­նը ար­հա­մար­հան­քով այդ­պես է կո­չել նրան։

Թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը բա­ռի բուն ի­մաս­տով հիմ­նադր­վել է հենց իր` Թու­մա­նյա­նի կող­մից։ Նա ստիպ­ված հան­դես ե­կավ բթու­թյան դեմ բա­նա­վե­ճա­յին պայ­քա­րով։ Բանն այն էր, որ ոմն Ռու­բեն Դրամ­բյան 1909թ. հու­լի­սի 28-ին ՙՄշակ՚-ի 162-րդ հա­մա­րում հան­դես ե­կավ ՙԳրա­կան մե­ծու­թյուն­նե­րը` բա­նա­գող՚ հոդ­վա­ծով, որ­տեղ պն­դում էր, թե իբր Թու­մա­նյանն իր ՙԾի­տի­կը՚ հե­քիա­թը վերց­րել է Ս. Հայ­կու­նու ՙԱ­շըղ Ահ­լոր՚ ա­ռա­կից` չհաս­կա­նա­լով ժո­ղովր­դա­կան բա­նա­հյու­սու­թյան նշա­նա­կու­թյու­նը գրա­վոր գրա­կա­նու­թյան զար­գաց­ման ճա­նա­պար­հին։ Եվ Մեծ Լո­ռե­ցին 1909թ. գրեց պա­տաս­խան խոսք ՙՈչ գրա­կան ոչն­չու­թյուն­նե­րը` քն­նա­դատ՚ խո­րագ­րով, ո­րը տպագր­վեց ՙՄշակ՚ թեր­թի 1909թ. 169-170-րդ հա­մար­նե­րում, որ­տեղ մատ­նան­շում էր Ռ. Դրամ­բյա­նի տգի­տու­թյու­նը։
Թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը միա­ժա­մա­նակ ու­նե­ցել է գրա­կա­նու­թյան փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը հաս­կա­ցող գոր­ծիչ­ներ, ո­րոնք ճիշտ են գնա­հա­տել Թու­մա­նյան-ան­հա­տա­կա­նու­թյան տեղն ու դե­րը հայ նոր գրա­կա­նու­թյան աս­պա­րե­զում։ Դրան­ցից են Ա. Տեր­տե­րյա­նը, Մ. Ա­բե­ղյա­նը, Վ. Տե­րյա­նը, Պ. Մա­կին­ցյա­նը, Լ. Շան­թը, Վ. Ա­հա­րո­նյա­նը և ու­րիշ­ներ։
Նշենք, որ 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզ­բին դար­ձյալ հն­չել են ան­լուրջ կար­ծիք­ներ Մեծ Լո­ռե­ցու ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան վե­րա­բե­րյալ` ա­ռանձ­նա­պես կապ­ված նոր գրա­կա­նու­թյան զար­գաց­ման աս­պա­րե­զում ան­ցյա­լի գրա­կան ժա­ռան­գու­թյան ժխտ­ման սկզ­բունք­նե­րի հետ, ինչն իր ար­տա­հայ­տու­թյու­նը գտավ նաև Չա­րեն­ցի խմ­բագ­րած ՙԵ­րե­քի դեկ­լա­րա­ցիա­յի՚ մեջ, որ­տեղ Թու­մա­նյա­նը հա­մար­վում էր գեղ­ջուկ բա­նաս­տեղծ, ո­րից սո­վո­րե­լու ո­չինչ չու­նեն, Ավ. Ի­սա­հա­կյա­նի պոե­զիան գնա­հատ­վեց որ­պես մանր-բուր­ժուա­կան քաղ­քե­նիա­կան ապ­րում­նե­րի ար­տա­հայ­տու­թյուն, իսկ Վ. Տե­րյա­նի քնա­րեր­գու­թյու­նը` թո­քախ­տա­վոր։
Ի­հար­կե, Չա­րեն­ցը շատ ա­րագ զգո­նա­ցավ` բարձր գնա­հա­տե­լով մեր ազ­գա­յին հան­ճա­րին և 1933թ. գրեց.

 

Ես կար­դում եմ նրան ու ա­սում.-
Այս հմուտ, հան­ճա­րեղ Լո­ռե­ցին
Հո­մե­րի, Գյո­թեի հետ մի օր`
հա­վա­սար նս­տել է քե­ֆի,
Եվ թաս է բռ­նել նրանց հետ,
մե­ծա­րանք տվել ու ա­ռել,
Ինչ­պես իր պա­պերն են ա­րել
ի­րար հետ քե­ֆի նս­տե­լիս։

 

Եվ այս­պես, 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզ­բին Չա­րեն­ցի աստ­ղա­լից հո­գու Կաթն­ծի­րում փայ­լա­տա­կե­ցին Մեծ Լո­ռե­ցու ա­նունն ու հա­վեր­ժու­թյան օրհ­ներ­գի սր­տա­պա­րար տո­ղե­րը։ Բայց աղ­քա­տիկ վի­ճա­կում էր թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը։ Ե­րախ­տա­գի­տու­թյամբ նշենք, որ 1934-ին Ե. Չա­րեն­ցի խմ­բագ­րու­թյամբ Պետհ­րա­տը Երևա­նում հրա­տա­րա­կեց Թու­մա­նյա­նի Եր­կե­րի ժո­ղո­վա­ծուն։ Ինչ վե­րա­բե­րում է թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյա­նը, նշենք, որ 1925թ. տպագր­վել է Թ. Ավ­դալ­բե­կյա­նի ՙՀայ գյու­ղը Հով­հան­նես Թու­մա­նյա­նի եր­կե­րում՚ գր­քույ­կը` ըն­դա­մե­նը 48 է­ջի սահ­ման­նե­րում։ Ու միայն այդ։ Եվ երբ այս օ­րե­րին ՅՈՒ­ՆԵՍ­ԿՕ-ի ո­րոշ­մամբ աշ­խար­հում նշ­վում է Մեծ Լո­ռե­ցու ծնն­դյան 150-ա­մյա­կը, ծա­նո­թա­նում ես մի լուրջ ու­սում­նա­սի­րու­թյան հետ` հրա­տա­րակ­ված Բոս­տո­նում 1936-ին` Վարդ­գես Ա­հա­րո­նեան ստո­րագ­րու­թյամբ, սիրտդ ե­րախ­տա­գի­տու­թյան ու հրճ­վան­քի զգա­ցու­մով է լց­վում։ Հիաց­մունքդ ու հպար­տու­թյունդ ե­ռա­պատկ­վում են, երբ տես­նում ես, որ այդ աշ­խա­տու­թյու­նը վե­րահ­րա­տա­րակ­վել է Հա­մազ­գա­յին Հայ Կր­թա­կան և Մշա­կու­թա­յին միու­թյան կող­մից` 2019-ին։

Վ. Ա­հա­րո­նյա­նի սույն գիր­քը կրում է ՙՀով­հան­նես Թու­մա­նեան. մար­դը և բա­նաս­տեղ­ծը՚ վեր­նա­գի­րը։
Վ. Ա­հա­րո­նյանն աշ­խար­հաս­փյուռ հա­յու­թյան շր­ջա­նում ճա­նաչ­ված է ե­ղել որ­պես հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծիչ, ի­րա­վա­բան, գրող և ման­կա­վարժ։ Ա­ռա­ջին Հան­րա­պե­տու­թյան շր­ջա­նում նա վա­րել է հան­րա­պե­տու­թյան դա­տա­խա­զի պաշ­տո­նը։ Որ­պես գրող ստեղ­ծա­գոր­ծել է ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քից, ինչ­պես նաև հրա­տա­րա­կել է ՙՅով­հան­նես Թու­մա­նեա­նը. մար­դը և բա­նաս­տեղ­ծը՚ (1936), ՙՐաֆ­ֆի. կեան­քը՚ (1936), ՙԱնդ­րա­նիկ. մար­դը և ռազ­մի­կը՚ (1957) գր­քե­րը։
Ու­սում­նա­սի­րու­թյան մուտ­քում հե­ղի­նա­կը Հովհ. Թու­մա­նյա­նին հա­մա­րում է հայ գրա­կա­նու­թյան ա­մե­նա­կար­կա­ռուն դեմ­քե­րից մե­կը, ո­րի կյանքն ու գոր­ծը սեր­տո­րեն կապ­ված են 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին քա­ռոր­դի հա­յոց գե­ղար­վես­տա­կան խոս­քի զար­գաց­ման հետ։ Եվ ոչ միայն այդ։ Ինչ­պես նշում է հե­ղի­նա­կը, ՙՈւ­սում­նա­սի­րել Հովհ. Թու­մա­նյա­նի կեանքն ու գոր­ծը, կը նշա­նա­կեր մինչև մի ո­րոշ աս­տի­ճան ու­սում­նա­սի­րած լի­նել այդ քա­ռորդ դա­րի մեր գրա­կան, մա­սամբ և հա­սա­րա­կա­կան կեան­քը՚։
Խրա­խու­սե­լի ու լիար­ժեք գործ է կա­տա­րել Վ. Ա­հա­րո­նյա­նը։ Ձեռ­նա­մուխ լի­նե­լով Մեծ Լո­ռե­ցու մա­սին նման աշ­խա­տու­թյուն ստեղ­ծե­լուն մի այն­պի­սի ժա­մա­նակ, երբ հայ­րե­նի­քից հե­ռու, ձեռ­քի տակ չու­նե­նա­լով անհ­րա­ժեշտ նյու­թեր, ո­րոնց մեջ կարևոր մա­սը Թու­մա­նյա­նի դեռևս չտ­պագր­ված նա­մակ­ներն ու հոդ­ված­ներն են, նշա­նա­կում է ստեղ­ծել ան­նա­խա­դեպ, բազ­մա­շերտ մի կեն­սա­մա­տյան։ Եվ ինչ­պես խոս­տո­վա­նում է հե­ղի­նա­կը, ին­քը ՙջա­նա­ցել է տալ Հովհ. Թու­մա­նեա­նի գրա­վիչ անձ­նա­վո­րու­թեան և հե­տաք­րք­րա­կան կեան­քի պատ­կե­րը այն չա­փով, ինչ չա­փով որ եր­կա­րա­մեայ անձ­նա­կան ծա­նօ­թու­թիւ­նը մեծ բա­նաս­տեղ­ծի հետ օգ­նել է գծե­լու այդ պատ­կե­րը։ Այս գիր­քը գրե­լու հա­մար հե­ղի­նա­կը ու­նե­ցել է միայն մեկ ար­ժա­նա­հա­վատ աղ­բիւր` սե­փա­կան յի­շո­ղու­թիւ­նը՚:
Հովհ. Թու­մա­նյա­նի և Վ. Ա­հա­րո­նյա­նի ըն­տա­նե­կան մտեր­մու­թյունն ու շփում­նե­րը Թիֆ­լի­սում հնա­րա­վո­րու­թյուն են ըն­ձե­ռել հե­ղի­նա­կին ստեղ­ծել կեն­դա­նի, թրթ­ռուն պատ­մու­թյուն` լույ­սով, բույ­րով, խին­դով, վշ­տով և հմա­յիչ խոս­քով ու տա­ղով հա­գե­ցած այն կյան­քը, որ պատ­կա­նել է Մեծ Լո­ռե­ցուն։

Գիր­քը բաղ­կա­ցած է եր­կու գլ­խից` ՙՄար­դը՚ և ՙԲա­նաս­տեղ­ծը՚ խո­րագ­րե­րով։ Տար­բեր են­թա­վեր­նագ­րե­րի տակ հե­ղի­նակն ա­ռա­ջին գլ­խում ներ­կա­յաց­նում է Թու­մա­նյա­նի ծնն­դա­վայ­րը` Լո­ռին, բա­նաս­տեղ­ծի հոր` Տեր Թադևո­սի ըն­տա­նի­քը, անդ­րա­դառ­նում է Թու­մա­նյա­նի` դե­պի գիրքն ու­նե­ցած սի­րուն, բնու­թագ­րում բա­նաս­տեղ­ծի ժա­մա­նա­կը, ա­ռա­ջին գոր­ծը` ՙՇունն ու կա­տուն՚։ Այ­նու­հետև հե­տաքր­քիր ու պատ­կե­րա­վոր լեզ­վով հիմ­նա­վո­րում է, որ Թու­մա­նյա­նը բա­նաս­տեղծ էր նաև կյան­քի մեջ։ Հենց դրա շնոր­հիվ նա հռ­չակ­վել էր նաև որ­պես Ա­մե­նայն հա­յոց թա­մա­դա։ Ու­շագ­րավ են Հով­հան­նես Թու­մա­նյա­նի և Խրի­մյան Հայ­րի­կի հան­դի­պում­նե­րին նվիր­ված պա­տում­նե­րը։
Էջ առ էջ, ինչ­պես ծիա­ծա­նի հա­մադր­ված ե­րանգ­նե­րը, հե­ղի­նա­կը ներ­կա­յաց­նում է Թու­մա­նյա­նի այ­ցե­լու­թյու­նը հա­րա­զատ Լո­ռի, նրա վաս­տա­կը, հան­դի­պու­մը Սիա­ման­թո­յի հետ, վեր­ջի­նիս ան­մի­ջա­կան գնա­հա­տա­կան­նե­րը Մեծ Լո­ռե­ցուն։ Այս­պես, կոմ­պո­զի­տոր Ար­մեն Տիգ­րա­նյա­նի տա­նը հան­դի­պե­լուց հե­տո Վ. Ա­հա­րո­նյա­նը և Սիա­ման­թոն Թու­մա­նյա­նին ու­ղեկ­ցում են իր տուն։ Թու­մա­նյա­նը հիաց­րել էր Սիա­ման­թո­յին իր ի­մաս­տուն զրույց­նե­րով։ Ու երբ հաս­նում են Մեծ Լո­ռե­ցու տուն, հրա­ժեշ­տից հե­տո Սիա­ման­թոն շշն­ջա­ցել է. ՙԱս ի՛նչ զար­մա­նա­լի մարդ է սա մեր Թու­մա­նեա­նը… ջր­վե­ժի նման կը հո­սի, կը հո­սի ան­դա­դար, և ծիա­ծա­նը, որ կա­մար կը կա­պէ իր վրա…՚։
Վ. Ա­հա­րո­նյա­նը ներ­կա­յաց­նում է նաև Հովհ. Թու­մա­նյա­նի այ­ցե­լու­թյուն­նե­րը պա­տե­րազ­մի դաշտ` Արևմտյան Հա­յաս­տան։
Գր­քի հե­ղի­նա­կը հայտ­նում է, որ 1915-ի ամ­ռա­նը Հովհ. Թու­մա­նյա­նը գնա­ցել է նաև Վան։
Հե­ղի­նա­կը պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի ի­մա­ցու­թյամբ պատ­կե­րում է այդ ծանր օ­րե­րը և Հովհ. Թու­մա­նյա­նի` Ա­մե­նայն Հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծի նվի­րու­մը հայ որ­բե­րին փր­կե­լու գոր­ծում։ Նա կա­րո­ղա­նում է հա­մո­զել կա­թո­ղի­կո­սին` բա­ցել նո­րա­կա­ռույց վե­հա­րա­նի դռ­նե­րը ու տե­ղա­վո­րել գաղ­թա­կան­նե­րին։
Ա­կա­նա­տե­սի ճշ­մա­րիտ պա­տու­մով հե­ղի­նա­կը նկա­րագ­րում է Վեր­նա­տան ստեղ­ծումն ու գոր­ծու­նեու­թյու­նը, ա­պա ՙՀովհ. Թու­մա­նյա­նը և Հ. Յ. Դաշ­նակ­ցու­թյան դա­տը՚ բաժ­նում վկա­յում, որ 1908-ի և 1909-ի ըն­թաց­քում ռուս կա­ռա­վա­րու­թյու­նը ձեր­բա­կա­լեց և դա­տի հանձ­նեց 100-ից ա­վե­լի հայ մտա­վո­րա­կան­նե­րի և ժո­ղովր­դա­կան ռազ­միկ­նե­րի։
1908-ի ձեր­բա­կալ­ված­նե­րի մեջ էին Հովհ. Թու­մա­նյա­նը, Ավ. Ի­սա­հա­կյա­նը և 1909-ին` նաև Վ. Ա­հա­րո­նյա­նը։
Թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը 1936թ. հե­տո զար­գաց­ման հա­րուստ ճա­նա­պարհ է ան­ցել։ Տպագր­վել են մի քա­նի տաս­նյակ գի­տա­կան աշ­խա­տանք­ներ և ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­ներ։ Մա­քուր խղ­ճով ու ա­մե­նայն ի­րա­վուն­քով կա­րող ենք հաս­տա­տել, որ Վարդ­գես Ա­հա­րո­նյա­նի ՙՀով­հան­նես Թու­մա­նեան. մար­դը և բա­նաս­տեղ­ծը՚ ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը ճշ­մա­րիտ թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան գրա­նի­տե հիմ­նա­քար է։ Այն մշ­տա­պես հե­տաք­րք­րե­լու է ոչ միայն թու­մա­նյա­նա­գետ­նե­րին, այլև Մեծ Լո­ռե­ցու գրա­կան ժա­ռան­գու­թյան սի­րա­հար­նե­րին։