[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՄԵՐ ՕՐԵՐ

Սերգեյ ՍԱՖԱՐՅԱՆ

 Լևոն Ա­դյա­նին շա­տերն են ճա­նա­չում. ժա­մա­նա­կին նա ազ­դե­ցիկ դեմք է ե­ղել Խոր­հր­դա­յին Ադր­բե­ջա­նում։ Նրա գոր­ծու­նեու­թյու­նը մեկ ան­գամ չէ, որ հա­յան­պաստ ար­դյունք­ներ է ար­ձա­նագ­րել։

Մեր զրու­ցա­կի­ցը գրող, հրա­պա­րա­կա­խոս, ԽՍՀՄ Գրող­նե­րի միու­թյան, ներ­կա­յումս՝ ԱՄՆ հայ գրող­նե­րի միու­թյան, Ռու­սաս­տա­նի, Ար­ցա­խի եւ Հա­յաս­տա­նի գրող­նե­րի միու­թյուն­նե­րի ան­դամ Լևոն Ա­դյանն է։

-Պրն. Ա­դյան, որ­պես­զի ըն­թեր­ցո­ղին, և հատ­կա­պես ե­րի­տա­սարդ ըն­թեր­ցո­ղին, պարզ լի­նի, թե որ­տե­ղից է սկս­վում Լևոն Ա­դյա­նի բազ­մա­շերտ ճա­նա­պար­հը, խնդ­րում եմ հա­մա­ռոտ ներ­կա­յա­նաք։
- Ծն­վել եմ Ար­ցա­խի Մար­տա­կեր­տի շր­ջա­նի Չլդ­րան գյու­ղում։ Ա­վար­տել եմ հա­րե­ւան՝ Ա­ռա­ջա­ձոր գյու­ղի միջ­նա­կարգ դպ­րո­ցը։ Հե­տա­գա­յում ու­սումս շա­րու­նա­կել եմ Ադր­բե­ջա­նի պե­տա­կան ման­կա­վար­ժա­կան ինս­տի­տու­տի պատ­մա­բա­նա­սի­րա­կան եւ Ե­րե­ւա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի ժուռ­նա­լիս­տի­կա­յի ֆա­կուլ­տետ­նե­րում։
Ու­ղիղ քա­ռորդ դար աշ­խա­տել եմ Բաք­վի ՙԳրա­կան Ադր­բե­ջան՚ հան­դե­սում՝ ար­ձա­կի բաժ­նի վա­րիչ, բա­ժին­նե­րի ընդ­հա­նուր վա­րիչ, գլ­խա­վոր խմ­բագ­րի պաշ­տո­նա­կա­տար։ Հան­դի­սա­ցել եմ ՌԴ Պյա­տի­գորսկ քա­ղա­քում լույս տես­նող ՙԱր­մյանս­կի վեստ­նիկ՚ (ՙՀա­յոց լրա­բեր՚) տա­րած­քաշր­ջա­նա­յին թեր­թի գլ­խա­վոր խմ­բա­գիր, այդ քա­ղա­քի հայ­կա­կան հա­մայն­քի նա­խա­գա­հի տե­ղա­կալ։ Հե­ղի­նակ եմ շուրջ չորս տաս­նյակ հե­ղի­նա­կա­յին եւ թարգ­մա­նա­կան ար­ձակ գր­քե­րի, ո­րոնք լույս են տե­սել Բաք­վում, Ե­րե­ւա­նում, Ստե­փա­նա­կեր­տում, Մոսկ­վա­յում, Սանկտ-Պե­տեր­բուր­գում, Լոս-Ան­ջե­լե­սում. ՙԿյան­քի ճա­նա­պար­հին՚, ՙՀե­ռու լեռ­նե­րում՚, ՙԻմ երկ­րի մար­դիկ՚, ՙԿորս­ված բար­դի­ներ՚, ՙԱյն հե­ռա­վոր ամ­ռա­նը՚, ՙՏու­նը գյու­ղի ծայ­րին՚, ՙՁո­րում աղմ­կում է գե­տը՚, ՙԱշ­նա­նա­յին ցր­տեր՚, ՙՄո­ռաց­ված երգ՚, ՙԴարձ ի շր­ջանս յուր՚, ՙՀե­ռա­ցող ե­զերք՚, ՙԻ­րիկ­նա­յին աղ­ջա­մուղջ՚, ՙԱնձ­րե­ւից հե­տո՚, ՙԾնն­դյան օր՚, ՙԿոտ­րած թե­ւե­րով թռ­չու­նը՚ եւ այլն, ո­րոնց թե­մա­տի­կան բա­ցա­ռա­պես հայ­րե­նի բնաշ­խարհն է՝ Ար­ցախն ու իմ ժո­ղո­վուր­դը։
Հա­րուստ և բազ­մա­բո­վան­դակ է Լևոն Ա­դյա­նի կեն­սագ­րու­թյու­նը, նրա եր­կա­րա­մյա աշ­խա­տան­քա­յին գոր­ծու­նեու­թյունն ա­մեն կերպ առն­չու­թյուն ու­նի մեր փոք­րիկ հայ­րե­նի­քի հետ, ա­սել է թե՝ Ա­դյա­նը մի կտոր Ար­ցախ է։
Բաք­վի հայտ­նի դեպ­քե­րի պատ­ճա­ռով տա­րագր­վել է Ռու­սաս­տան եւ տե­ւա­կան դե­գե­րում­նե­րից հե­տո բնա­կու­թյուն հաս­տա­տել Սանկտ-Պե­տեր­բուր­գում: Բնա­վոր­վե­լով ՌԴ-ում` Լևոն Ա­դյա­նը չի դա­դա­րել գոր­ծել հա­նուն Ար­ցա­խի և մինչ օրս Ար­ցա­խի նկատ­մամբ Ադր­բե­ջա­նի կող­մից ի­րա­կա­նաց­վող բար­բա­րո­սու­թյուն­նե­րը դա­տա­պար­տող հրա­պա­րա­կում­նե­րով է հան­դես գա­լիս` իր նե­րու­ժի չա­փով փոր­ձե­լով աշ­խար­հին ներ­կա­յաց­նել Ար­ցա­խի հիմ­նախն­դի­րը։
20-րդ դա­րա­վեր­ջին Ադր­բե­ջա­նի տա­րած­քում տե­ղի ու­նե­ցած հա­յաս­պա­նու­թյան, մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րի նկատ­մամբ ի­րա­կա­նաց­ված ոճ­րա­գոր­ծու­թյուն­նե­րի մա­սին, ար­դեն ՌԴ-ում, Լևոն Ա­դյա­նը գրում է ՙՀԵ­ՌԱ­ՑՈՂ Ե­ԶԵՐՔ՚ գիր­քը, ո­րը մեծ ար­ձա­գան­քի և հան­րա­յին սի­րո է ար­ժա­նա­ցել։ Խո­սե­ցինք գր­քի մա­սին։
ՙՀե­ռա­ցող ե­զերք՚ վեպն ու­նե­ցել է մի շարք հրա­տա­րա­կու­թյուն­ներ: Այդ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան մեջ գե­ղար­վես­տա­կան բարձր մա­կար­դա­կով ար­տա­ցոլ­ված է Ադր­բե­ջա­նի բնիկ հա­յու­թյան դա­ռը ճա­կա­տա­գի­րը եւ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րը, 20-րդ դա­րի ողջ ըն­թաց­քում՝ ող­բեր­գա­կան ու հե­րո­սա­կան ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րով հան­դերձ։ Վե­պում ման­րա­մասն, դր­վագ առ դր­վագ նկա­րագր­վում են Սում­գա­յի­թի 1988թ. փետր­վա­րյան եւ Բաք­վի 1990թ. հուն­վա­րյան հայ­կա­կան ջար­դե­րը։ Մեր օն­լայն հար­ցազ­րույ­ցի ժա­մա­նակ ան­գամ նկատ­վում էր նրա հուզ­մուն­քը։

-Հի­շում եմ, Սար­գիս Աբ­րա­հա­մյանն ու Բագ­րատ Ու­լու­բա­բյա­նը եր­կու վի­պակ էին ներ­կա­յաց­րել տպագ­րու­թյան՝ ՙՈ­լո­րան­նե­րում՚ և ՙԹար­թառ՚: Վի­պակ­նե­րը հա­վա­նու­թյան էին ար­ժա­նա­ցել, Բագ­րա­տին հարց­րի, թե ա­ռա­ջի­կա հա­մա­րում ո՞ր գոր­ծը տպագ­րենք՝ քո՞, թե՞ Աբ­րա­հա­մյա­նի: Բագ­րատն ան­վա­րան պա­տաս­խա­նեց. ՙԻ­հար­կե, Աբ­րա­հա­մյա­նի, մեր ա­վագ ըն­կերն է՚: Մի եր­կու օր անց նույն հար­ցը տվե­ցի Աբ­րա­հա­մյա­նին, իս­կույն ա­սաց. ՙԲագ­րա­տի­նը տպագ­րեք, ջա­հել է, ի­րեն փող ա­վե­լի է պետք՚: Մեծ մարդ­կանց ար­ժա­նա­վոր պա­տաս­խան: Ի դեպ, Բագ­րա­տի ՙԹար­թա­ռը՚ հե­տա­գա­յում ար­ժա­նա­ցավ միու­թե­նա­կան ՙԴրուժ­բա նա­րո­դով՚ ամ­սագ­րի մր­ցա­նա­կին:
Մեր զրույ­ցի ժա­մա­նակ մի պահ հարց ու պա­տաս­խան չկար։ Ես փոր­ձում էի Լևոն Ա­դյա­նի հետ անց­նել նրա ապ­րած օ­րե­րը, բայց զգա­ցի, որ ան­կա­րող եմ։
- Ես մտա­ծում եմ, որ ա­մեն մի ար­ցախ­ցի, որ­տեղ էլ որ գտն­վի, հո­գով իր վի­րա­վոր բնօր­րա­նի հետ է, նրա ա­նո­ղոք ցա­վին հա­մա­կիր: Ո­րով­հետև իր հա­զա­րա­մյա հե­րո­սա­կան պատ­մու­թյան ողջ ըն­թաց­քում Ար­ցա­խը նման օր­հա­սա­կան վի­ճա­կում չի ե­ղել, ու մեր խի­զախ ժո­ղո­վուրդն այս­պես ըն­կճ­ված չի ե­ղել եր­բեք:
-Պրն. Ա­դյան, չե՞ք պատ­րաստ­վում ա­ռա­ջի­կա­յում լի­նել Ար­ցա­խում։
-Կա­րո­տա­բաղձ իմ սիր­տը միշտ ճամ­փին է, եր­բեմն տեղ է հաս­նում՝ ցա­վագ­նո­րեն ո­րո­նե­լով գե­ղա­տե­սիլ վայ­րե­րը վառ ման­կու­թյան, ուր ոչ վայ­րերն են գե­ղա­տե­սիլ ա­ռաջ­վա պես, և ոչ էլ ես եմ այն պա­տա­նին… Իմ սիրտն ու հո­գին միշտ էլ իմ հայ­րե­նի­քի հետ է, իմ անն­մա­նա­կան, այժմ ժա­մա­նա­կա­վոր ծվատ­ված Ար­ցա­խի հետ, և ա­մենևին պա­տա­հա­կան չէ, որ իմ` հա­մա­րյա բո­լոր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը նվիր­ված են Ար­ցա­խին, ար­տա­ցո­լում են մեր մարդ­կանց կյանքն ու ա­ռօ­րյան։ Բա­ցի այդ, ես ու­ղիղ քսան­հինգ տա­րի աշ­խա­տել եմ 1932 թվա­կա­նից Բաք­վում հրա­տա­րակ­վող ՙԳրա­կան Ադր­բե­ջան՚ հան­դե­սի խմ­բագ­րու­թյու­նում, և ինք­նին հաս­կա­նա­լի է, որ, աշ­խա­տան­քի ու մարդ­կա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի բե­րու­մով, ա­մե­նօ­րյա շփում­նե­րի մեջ եմ ե­ղել Ար­ցա­խի բո­լոր գրող­նե­րի հետ՝ ան­վա­նի­նե­րից մինչև սկս­նակ­նե­րը։ Կգամ, ան­պայ­ման կգամ։
Խո­սե­ցինք ժա­մա­նա­կա­կից պոե­զիա­յի, ե­րի­տա­սարդ գրող­նե­րի գոր­ծե­րի մա­սին։
-Ցա­վոք, ծա­նոթ չեմ մեր ե­րի­տա­սարդ­նե­րի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րին, բայց հա­վա­տում եմ, որ, ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ, ստեղծ­վում են լավ գոր­ծեր, ու ես հակ­ված եմ մտա­ծե­լու, որ տպա­քա­նա­կի սղու­թյան պատ­ճա­ռով չեն հաս­նում ար­տա­սահ­մա­նյան ըն­թեր­ցո­ղին: Դա մեր դժ­բախ­տու­թյունն է, հայ գրո­ղի մեծ դժ­բախ­տու­թյու­նը, լի­նե­լով փոքր ժո­ղովր­դի գրող՝ ի սկզ­բա­նե զրկ­ված է իր գր­քե­րը տա­րա­ծե­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նից: Ցա­վա­լի է, որ ոչ պե­տու­թյու­նը, և ոչ էլ հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նե­ցող ան­հատ­նե­րը շա­հագր­գիռ չեն ազ­գա­յին մշա­կու­թի զար­գաց­մամբ:
Այդ­պես է, մենք չգի­տենք մե­ծա­րել մեր ար­ժա­նա­վոր­նե­րին, հո­գա­տա­րու­թյամբ բարձ­րաց­նել նրանց ու բարձ­րա­նալ նրանց հետ։ Կար­ծում եմ` մեր բո­լոր ան­հա­ջո­ղու­թյուն­ներն այդ­տե­ղից են գա­լիս։ Չգի­տենք, ու­րիշ­նե­րից էլ չենք սո­վո­րում։ Կու­զե­նա­յի, որ­պես­զի մեզ մոտ ստեղծ­վեին այն­պի­սի գոր­ծեր, որ հնա­րա­վոր լի­ներ ներ­կա­յաց­նել ռուս ըն­թեր­ցո­ղին: Հինգ մի­լիո­նա­նոց Սանկտ-Պե­տեր­բուր­գի հա­րյու­րա­վոր գրա­խա­նութ­նե­րում հայ հե­ղի­նա­կի չես հան­դի­պի։ Անհ­րա­ժեշտ է, որ­պես­զի մեր գրա­կա­նու­թյու­նը բարձ­րո­րակ թարգ­մա­նու­թյամբ ներ­կա­յաց­վի գո­նե ռուս ըն­թեր­ցո­ղին, ու ռու­սե­րե­նի մի­ջո­ցով այն հան­վի մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րեզ։ Սա շատ կարևոր է։
Լևոն Ա­դյա­նի հետ զրու­ցել կա­րե­լի է ան­վերջ, նրա՝ ցա­վին դի­մա­նա­լու յու­րա­հա­տուկ կա­րո­ղու­թյունն ու դի­մա­ցի­նին իր խոս­քի ետևից տա­նե­լու վար­պե­տու­թյու­նը ձանձ­րա­նա­լու ժա­մա­նակ չեն թող­նում։
Մենք պայ­մա­նա­վոր­վե­ցինք, որ հա­ջորդ ան­գամ կհան­դի­պենք Ար­ցա­խում։