[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂ. ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԵՎ

2017թ. փետրվարի 20-ին չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում կանցկացվի Սահմանադրության հանրաքվե։ Հանրապետության Ազգային ժողովի` հունվարի 17-ին տեղի ունեցած  արտահերթ նիստը հատուկ նվիրված էր Հիմնական օրենքում  փոփոխությունների քննարկմանը։

Արդյունքում նորացված Սահմանադրության նախագիծը համաժողովրդական հանրաքվեի  ներկայացնելու նախաձեռնությունը սատարեցին քսան պատգամավորներ։ Յոթը ՙդեմ՚ արտահայտվեց, մեկը՝ ՙձեռնպահ՚։ Երկու օր անց` ԼՂՀ ղեկավար Բակո Սահակյանն ստորագրեց հանրաքվե անցկացնելու մասին հրամանագիր։ Ու թեև սկզբունքային որոշումը կայացված է, իսկ  կամարտահայտության ամսաթիվը հայտնի է, սահմանադրական բարեփոխումների նպատակահարմարության ու դրանց  հնարավոր հետևանքների քննարկումը շարունակվում է և՜ Լեռնային Ղարաբաղում, և՜ Հայաստանում, և՜ Սփյուռքում։  Ու, առավել հավանական է, այն կշարունակվի և այն բանից հետո, երբ քվերակությունը տեղի ունենա։եռնայինղարաբաղյան հակամարտությունն այսօր լայնորեն քննարկվող թեմա է։ Սակայն չի կարելի չնկատել, որ ուշադրության կիզակետում, ավելի շուտ, աշխարհաքաղաքական բեմագրերն են հայտնվում։ Ինչպիսի՞ն է Մոսկվայի դերը դիմակայության կարգավորման ու այնպիսի սրացում թույլ չտալու հարցում, ինչպիսին տեղի ունեցավ 2016թ. ապրիլին։ Արդյո՞ք Կրեմլը վերջնական ընտրություն կկատարի Երևանի ու Բաքվի միջև, եթե այո, ապա ի՞նչ գործոններ որոշիչ դեր կխաղան այստեղ։ Անդրկովկասի իրադրությունը որքանո՞վ կկարևորվի նախագահ Դոնալդ Թրամփի ամերիկյան նոր վարչակազմի համար։ Մոսկվան ու Վաշինգտոնը կկարողանա՞ն ինչ-որ ընդհանուր եզրեր գտնել, թե՞ հակառակը՝ էներգետիկայի ու անվտանգության հարցերում առկա հակասությունները կգերիշխեն։ 

Ահա հարցերի այն շրջանակը, որոնց առաջնահերթ ուշադրություն է հատկացվում։ Այդուհանդերձ, վերը նշված թեմաները, իրենց բացառիկ կարևորությամբ հանդերձ, առնչվում են էթնոքաղաքական հակամարտության միայն արտաքին ուրվագծին։ Բայց մի՞թե կարելի է խաղաղ կարգավորման արդյունավետ մոդել գտնել՝ առանց ուշադրություն դարձնելու անմիջապես հակամարտության կետում տեղի ունեցող ներքին գործընթացներին։ Հռետորական հարց է։ 

ԼՂՀ-ն, իսկապես, ուղղակի մասնակցություն չի ունենում միջազգային բանակցություններում։ 

Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության նորացված հայեցակարգում (2016թ.) այն չի դիտարկվում որպես հակամարտության կողմ, ինչպես Մերձդնեստրը։ Այս հանրապետությունում նախագահի ու խորհրդարանի ընտրությունները չեն ճանաչում թե՜ Ռուսաստանը, թե՜ Արևմուտքը։ Ու անգամ Հայաստանում չեն շտապում ճանաչել ԼՂՀ անկախությունը՝ հասկանալով, որ տվյալ դեպքում մեծ է սեփական կարծիքը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի դիրքորոշմանը և բանակցությունների ընթացքում քննարկվող խաղաղ առաջարկներին հակադրելու վտանգը։ Այս պարագայում առավելագույնը, որ կարող է արվել, համանախագահների այցերն են Ստեփանակերտ ու նրանց հանդիպումները ՙԼեռնային Ղարաբաղի դե ֆակտո իշխանությունների՚ հետ, ինչպես նաև ՙհիմնարար սկզբունքներում՚ ոչ այնքան հստակ ձևակերպված լեռնայինղարաբաղյան ՙժամանակավոր կարգավիճակը՚։ Մի թեզիս, որը լուրջ մանրամասնում ու կոնկրետացում է պահանջում։ 

 Թեև յուրաքանչյուր դե ֆակտո կազմավորման հետ կապված իրավիճակ իր նրբություններն ունի։ Նույն Աբխազիան ու Հարավային Օսիան չեն կարող պարծենալ ԱՄՆ Կոնգրեսում լոբբիստների աջակցությամբ ու ամերիկյան ազգային գործակալություններից (օրինակ՝  USAID) պետական ֆինանսավորմամբ, ինչպես նաև Ղարաբաղի անկախության օգտին տարբեր նահանգների օրենսդրական մարմինների բանաձևերով (թեև դրանք պաշտոնական Վաշինգտոնի կողմից աջակցություն չեն գտնում)։ Այսպես թե այնպես, պաշտոնական տեսակետից ԼՂՀ-ն խաղից դուրս է։ Սակայն, փաստորեն, ԼՂՀ-ում անցնում են ընտրություններ, ծրագրվում ու քննարկվում են բարեփոխումներ, ընթանում են քննարկումներ Լեռնային Ղարաբաղի ներկայի ու ապագայի վերաբերյալ, այսինքն՝ ակնհայտ են հասարակական-քաղաքական կյանքի բոլոր նախանշանները, որոնք կարող են հիացմունք կամ կոշտ քննադատություն հարուցել, բայց հազիվ թե կարող են անտեսվել։ Բայց ԼՂՀ ներքին կյանքը` ՙմեծ աշխարհաքաղաքականությունից՚ դուրս, երկրորդ պլան է մղվել։ Միևնույն ժամանակ այդ ներքին շարժը ծանրաչափի պես կարևոր է, ինչը թույլ է տալիս ոչ միայն դատել ՙչճանաչված վերնախավում՚ առկա դասավորությունների, այլև հակամարտության մասին՝ ընդհանրապես։

Ինչո՞ւ են սահմանադրական բարեփոխումները ԼՂՀ-ում պահանջված հենց ներկա պայմաններում։ Կա՞ ինչ-որ ընդհանուր բան դրանց ու Հայաստանի Հիմնական օրենքում փոփոխությունների միջև։ Ո՞վ և ինչո՞ւ է քննադատում բարեփոխումները՝ այն համարելով վտանգավոր ու անհիմն։ 

Այս հարցադրումներին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է հակիրճ անդրադառնալ լեռնայինղարաբաղյան ՙչճանաչված՚ սահմանադրական պետականաշինության հիմնական փուլերին։ Ի տարբերություն մյուս դե ֆակտո պետությունների, Սահմանադրությունը ԼՂՀ-ում ընդունվել է ժամանակային էական ուշացումով։ Հանրապետության առաջին Հիմնական օրենքն ընդունվել էր միայն 2006թ. դեկտեմբերի 10-ին (հանրաքվեն խորհրդանշաբար նվիրված էր անկախության հարցով հանրաքվեի 15-ամյակին)։ Այն ժամանակ առաջարկված նախագիծը սատարեցին 77279 ընտրողներ, կամ քվերակության մասնակցողների 98,58 տոկոսը։ Ընդ որում, հիմնական բարդությունը կապված էր ոչ թե իշխանության ճյուղավորման և իրավունքների ու ազատությունների ապահովմանն առնչվող բանաձևերին, այլ հանրապետության տարածքի որոշման հետ։ Ողջ հարցը նրանում էր, որ 1991թ. սեպտեմբերին անկախության հռչակման պահին ԼՂՀ կազմի մեջ, բացի ԼՂԻՄ-ից, մտնում էր և Շահումյանի շրջանը, որը վիճելի ինքնավարության մասը չէր կազմում։ 1992թ. ռազմական գործողությունների ընթացքում ԼՂՀ-ն կորցրեց վերահսկողությունն այդ շրջանի նկատմամբ, սակայն հայկական ուժերն իրենց իշխանությունը տարածեցին ուրիշ յոթ  շրջանների վրա (հինգի վրա՝ լրիվությամբ, երկուսի վրա՝ մասամբ), որոնք  ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս էին գտնվում։ Արդյունքում այսօր բանակցային սեղանին երկու հարց կա՝ Ղարաբաղի կարգավիճակն ու ադրբեջանական շրջանների ապաշրջափակումը, որոնք ԽՍՀՄ փլուզման պահին ԼՂԻՄ-ի կազմում չէին (ադրբեջանական իշխանությունների կողմից ինքնավարության լուծարումը  խորհրդային կառույցները չսատարեցին, թեև միասնական երկրի գոյության վերջին շաբաթներին նրանց կարծիքն արդեն դե ֆակտո ոչինչ չէր կարող փոխել)։ Այսպես թե այնպես, ԼՂՀ Հիմնական օրենքի (մինչև հանրաքվեի անցկացումը գործող) տեքստում հոդված 142-ն ասում է. ՙՄինչև Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական տարածքի ամբողջականության  վերականգնումն ու սահմանների հստակեցումը հանրային իշխանությունն իրականացվում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իրավասության տակ փաստացի գտնվող տարածքում՚։ Մնացած հարցերում Հիմնական օրենքն իրենից ներկայացնում էր ՙտիպային՚ փաստաթուղթ, որը երաշխավորում էր իրավունքների ու ազատությունների հիմնական շարքն ու իշխանության ճյուղավորումը՝ թեև նախագահին վերապահված էական առանձնաշնորհներով։

Եվս մեկ կարևոր հանգամանք։ ԼՂՀ ներկա ղեկավար Բակո Սահակյանին նախորդած Արկադի Ղուկասյանը (նախագահի պաշտոնն զբաղեցրել է 1997-2007թթ.) պաշտոնից հեռացել է 2 ժամկետից հետո, թեև պաշտոնապես հնարավորություն ուներ իր պաշտոնավարման հաշվարկն սկսել Սահմանադրության ընդունումից հետո (քանի որ դրանից 9 տարի առաջ նա հանրապետության ոչ սահմանադրական ղեկավարն էր)։ Այդուհանդերձ, տասնամյակների ընթացքում Հիմնական օրենքը լավ թե վատ աշխատում էր։ Ինչո՞ւ հանկարծ պետք եղավ փոխել այն։ ՙՄեծ Հայաստանին՚ կից Ղարաբաղի ՙխամաճիկային դերի՚ տարբերակի կողմնակիցների համար ավելի հեշտ կլիներ ընդունել այն թեզիսը, որ Երևանում Սահմանադրության բարեփոխումներն ընդօրինակվում են և Ստեփանակերտում։ Բայց փորձանմուշի առաջին իսկ ուսումնասիրությունը ցրում է այդ պատկերացումները, քանի որ բարեփոխումների ուղղվածությունը, դրանց դրդապատճառները Հայաստանում ու ԼՂՀ-ում տարբեր են։ Հայաստանը կառավարման նախագահական-խորհրդարանական մոդելից անցնում է խորհրդարանականի, որտեղ պետության ղեկավարը կդառնա երկրի խորհրդանիշը և ոչ թե համակարգի ՙհաղորդափոկը՚։ Առավել հավանական է՝ դրա պատճառը (ինչպես և հարևան Վրաստանում) ոչ թե կառավարման ժողովրդավարացումն է, այլեւ իշխող վերնախավի՝ պաշտոնավարումը երկարաձգելու փորձը։ Բնականաբար՝ որոշ կոսմետիկ Բայց ԼՂՀ-ում բարեփոխումների հիմնական նպատակն այլ կերպ է ձևակերպվում։ Սահմանադրական բարեփոխման Հայեցակարգի համաձայն, բարեփոխումների հիմնական շեշտադրումը ՙգործադիր  իշխանության  միասնականության՚ ապահովման ու նախագահի ինստիտուտի ամրապնդման վրա է։ Նրա հեղինակների կարծիքով, ՙկայունություն չի կարող ապահովել և կառավարման խորհրդարանական ձևը, քանի որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության դեպքում, հաշվի առնելով Ազգային Ժողովի սակավաթիվ լինելը, կայուն մեծամասնության վերաբերյալ դրույթները կիրառելի չեն՚։ Թվարկելով նախագահական համակարգի առավելությունները, նրանք արձանագրում են, որ այդ դեպքում իր քաղաքականությունն իրականացնելու հնարավորություն նախագահն ավելի շատ ունի, քան խորհրդարանական և կիսանախագահական մոդելի դեպքում։ Ինչպես տեսնում ենք, ակնհայտ է հանրապետության ղեկավարի հովանու ներքո գործադիր իշխանության ամրապնդումը, այսինքն՝ ճիշտ հակառակը նրան, ինչը շուտով կտեսնենք Երևանում։ Անդրկուլիսյան խոսակցություններում ԼՂՀ շատ ներկայացուցիչներ տարակուսանք են հայտնում, որ Հայաստանում խորհրդարանական մոդելին անցնելը երկրին կայունություն կբերի։ Հակառակը՝ Ադրբեջանի հետ չլուծված հակամարտության համապատկերին նման շրջադարձի մեջ նրանք վտանգ են տեսնում։ 

Սակայն, ըստ երևույթին, ԼՂՀ-ում ոչ բոլորն են ոգևորությամբ ընդունում առաջիկա բարեփոխումները։ Ազգային Ժողովի հունվարյան արտահերթ նստաշրջանի քվեարկությունը ցույց տվեց, որ քվեարկությանը մասնակցած պատգամավորական կորպուսի 1/4 մասը ՙդեմ՚ արտահայտվեց առաջարկվող բարեփոխումներին։ Հանրաքվեին ՙկողմ՚ արտահայտվեցին ՙԱզատ Հայրենիքի՚ և ՙԱրցախի ժողովրդավարական կուսակցության՚ ներկայացուցիչները, իսկ ՙդեմ՚ քվեարկեցին դաշնակներն ու ՙԱզգային վերածնունդ՚  խմբակցության մեկ պատգամավոր, այն դեպքում, երբ ՙՇարժում-88՚ կուսակցության անդամը ձեռնպահ մնաց։  Այս վեճում հիմնական անջրպետը անվտանգության ու ժողովրդավարության միջև հարաբերակցությունն է։ Միանգամից վերապահում անենք` ժողովրդավարության տակ հասկանում ենք նրա էթնոազգային մոդելը, որտեղ ԼՂՀ-ն դիտարկվում է որպես հայկական, այլ ոչ բազմաէթնիկ կազմավորում։ Ժողովրդավարությունն ինքը դիտարկվում է ոչ այնքան որպես վերացական արժեք, այլ որպես անկախության ու ինքնորոշման օրինականացման գործիք։ Մենք չենք կարող Ադրբեջանի հետ լինել այն պատճառով, որ մեր մոտ փոխվում են նախագահն ու խորհրդարանը, իսկ Բաքվում ամրապնդվում է առաջին դեմքի միահեծան իշխանության ռեժիմը։ Այս փաստարկն ակտիվորեն առաջ է քաշվում արտերկրում Ղարաբաղի լոբբիստների կողմից։ Ապրելով ու աշխատելով ԱՄՆ-ում, հոդվածիս հեղինակը մեկ անգամ չէ, որ ներկա էր Կապիտոլիումի բլրում ընթացող քննարկումներին, որտեղ կոնգրեսականները, փորձագետներն ու լրագրողները դրական էին արտահայտվում  ՙժողովրդավարությունը, շուկայական տնտեսությունը պաշտպանող՚ և ՙստալինյան ազգային քաղաքականությանը՚ դիմակայած փոքրիկ հանրապետության հասցեին։ ԼՂՀ-ի անցումը իշխանության կենտրոնացմանը և, եթե այսպես արտահայտվենք, ադրբեջանական համակարգին նրա մոդելի մերձեցումը Ղարաբաղի մի շարք  քաղաքագետների ու հասարակական գործիչների կողմից քննադատաբար է ընդունվում։ 

Նրանց կարծիքներին հակակշռում են կայունության ու անվտանգության մասին մեզ ծանոթ փաստարկները։ 2016թ. ապրիլին լարվածության սրումից հետո  ՙկայունություն ապահովող մոդելի՚ կողմնակիցներին դժվար է հակաճառել։ 

2006թ. լայնորեն քննարկվում էին ՙնախ չափորոշիչներ, հետո՝ կարգավիճակ (ճանաչում)՚ ՙկոսովյան գաղափարները՚։ Եվ Լեռնային Ղարաբաղում մեծ հետաքրքրությամբ էին դրան նայում։ Բայց ԱՄՆ-ն ու նրա դաշնակիցները փաստորեն անմիջապես Կոսովոյի դեպքը հայտարարեցին որպես ՙբացառություն՚ ու հրաժարվեցին այն հետխորհրդային տարածք տեղափոխելուց, ինչպես և, ընդհանրապես` ԽՍՀՄ, ՀՍՖՀ և ՙՅալթա-պոտսդամյան աշխարհակարգի՚ փլուզման արդյունքում նոր երկրների ճանաչման չափորոշիչների վերաբերյալ քննարկումներից։ Այստեղ արդեն խոսքը ՙնախ չափորոշիչներ, հետո՝ կարգավիճակ՚ ալգորիթմին խստորեն հետևելուց հրաժարվելու մասին չէ։ Հակառակ դեպքում Պրիշտինան ստիպված կլիներ բաղձալի անկախությանը սպասել ևս մեկ-երկու տարի։ Արևմտյան քաղաքական գործիչների գիտակցության մեջ զարմանալիորեն տարանջատվեցին ՙՅալթա-պոտսդամյան հաշտությունը՚ (որպես տխրահռչակ ՙիրական քաղաքականության՚ ժառանգություն)  և 1975թ. Հելսինկյան ակտը՝ սահմանների ամբողջականության ու անբաժանելիության նրա պաթոսով։ Ու թեև հետպատերազմյան սահմանները 1990-ականների սկզբներից բազմիցս են ենթարկվել վերաձևման կամ պահպանվել ՙանհրաժեշտ տեսքով՚՝ այդ թվում և ուժի բացահայտ կիրառմամբ, դե ֆակտո կազմավորումների նկատմամբ խաղի որոշակի կանոնների, նախևառաջ՝ նրանց ճանաչման կամ չճանաչման չափանիշների մասին խոսակցությունները հաջողություն չունեցան։ Թեև, հանուն օբյեկտիվության նշենք, որ Մոսկվային նույնպես չհաջողվեց իր այլընտրանքային օրակարգը թելադրել։ Հետխորհրդային տարածքում նրա գործողությունները շատ առումներով կրկնում էին ամերիկյան մոտեցումները, ինչպիսիք են ՙխաղաղության պարտադրումը՚, ՙհումանիտար ինտերվենցիան՚։ Այստեղից էլ ունիլատերալիզմը՝ միաբևեռ մոտեցումը (ԱՄՆ-ի ու նրա դաշնակիցների գործողությունները Կոսովոյում, Ռուսաստանինը՝ Աբխազիայում, Հարավային Օսիայում և Ղրիմում)։ փոփոխություններով։ 

 

 

Խաղի նոր կանոնների ու անգամ դրանց մշակման փորձերի բացակայության պայմաններում իրենց կազմավորման նկատմամբ ՙկոսովյան մոդելի՚ հետ կապված ղարաբաղյան քաղաքական գործիչների հույսերը եթե ամբողջությամբ չեն հատել, ապա ենթարկվել են նշանակալի արժեզրկման։

Ընտրական մրցակցության բարձր չափանիշները, իշխանության փոխվելու հնարավորությունը (հատկապես Ադրբեջանի համեմատ) այնքան էլ չեն հուզում Սպիտակ տան կամ Կրեմլի բնակիչներին։ ՙԻրական քաղաքականությունը՚, որը թեև պաշտոնապես պարսավում են բարձր ամբիոններից, միանգամայն գործուն է, երբ խոսքը ՙէներգետիկ անվտանգության՚ կամ ՙՌուսաստանի նավթագազային գերիշխանության այլընտրանքների՚ մասին  է։

Միևնույն ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի շփման գծում դիմակայության սրացումը իրողություն է, որն ամենևին էլ 2016թ. ապրիլին չէ առաջացել։ Այդ ՙքառօրյա պատերազմից՚ հետո էր, որ փորձագետներն ու քաղաքական գործիչները խոսեցին կրակի դադարեցման անժամկետ համաձայնագրի աննախադեպ խախտման մասին։ Սակայն նման ՙաննախադեպ՚ բախումներ արձանագրվել էին արդեն 2008թ. մարտին, 2010թ. ամռանը, 2012թ. հունիսին, 2014թ. օգոստոսին ու նոյեմբերին, 2015թ. դեկտեմբերին։ Անցյալ տարվա հունվարին ռուսական ՙԱրտաքին քաղաքականություն՚ գործակալության վերլուծաբանները Ռուսաստանի համար միջազգային սպառնալիքների վերաբերյալ զեկույցում մի ամբողջ բաժին են հատկացրել լեռնայինղարաբաղյան հակամարտությանն ու հետևյալ եզրահանգումներն արել. ՙԼեռնայինղարաբաղյան հակամարտությունը մնում է Կովկասի համար առավել վտանգավոր մարտահրավերներից մեկը։ Այդ դիմակայության կողմերը թևակոխում են 2016¬ը` առանց գլխավոր հարցերի շուրջ փոխզիջման նվազագույն ակնարկի՚։ Մեկ ամիս անց ՙՄիջազգային ճգնաժամային խումբ՚ հեղինակավոր կազմակերպության փորձագետ Մագդալինա Գրոնոն արձանագրել է. ՙԵվրոպայի սահմանին այդ չավարտված պատերազմն այսօր շատ ավելի մեծ սպառնալիք է ներկայացնում, քան դեռևս մեկ տարի առաջ՚։ Այդպիսով, ուժային դիմակայության աճը, սովորական սպառազինության տարածաշրջանային մրցավազքը և ռազմական միջադեպերի քանակական ու որակական նշաձողի բարձրացումը միանգամից չեն առաջացել։ 

Հետևաբար, ԼՂՀ ներքին զարգացումը շատ ավելի լայն չափով, քան Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի և Մերձդնեստրի մոտ, կախված է արտաքին գործոններից ու անվտանգության հարցերից։ Ուստի, բանակցային գործընթացի, խաղաղ կարգավորման ու ՙշփման գծում՚ մարտական ընդհարումների դինամիկան անմիջականորեն ազդելու է չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի պետականության պահպանման հեռանկարների վրա։  Թեև, դա չի նշանակում, որ ԼՂՀ ներկայացուցիչներն իրենք այդ ընթացքում պասիվ հանդիսատեսի դեր են խաղալու։ Այսօր լեռնայինղարաբաղյան ընտրախավը ընտրություն է կատարում անվտանգության օգտին: ՙԼեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության առաջ եղած մարտահրավերները պահանջում են ուժեղ և միասնական գործադիր իշխանություն, որն ընդունակ կլինի ինչպես խաղաղ, այնպես էլ ռազմական պայմաններում մոբիլիզացնելու երկրի բոլոր ռեսուրսներն ու օպերատիվ կերպով արձագանքելու ստեղծված իրավիճակի պահանջներին՚,¬ ընդգծված է Սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգում։ Միևնույն ժամանակ նորացված Հիմնական օրենքի քննադատներն անհանգստացած են նրանով, որ իշխանության կենտրոնացումը չբերի հասարակությունից նրա փակվածությանը (փոքրիկ հանրապետության պայմաններում ռազմական դիմակայության դեպքում հասարակական ակտիվությունը նույնպես կարևոր է) և կայացվող որոշումների որակի իջեցմանը։  Մինչդեռ, ԼՂՀ¬ում իշխանության ու կառավարման որակից է նաև ոչ վերջին հերթին կախված ՙհզոր գերտերությունների՚ պատրաստակամությունը՝ Ղարաբաղի ՙմիջանկյալ կարգավիճակի՚ վերաբերյալ դրույթը վերածելու ինչ¬որ գործուն ու պարտադիր բանի կամ, հակառակը` այն թողնելու որպես իրավաբանական ֆիկցիա։ 

 

Սերգեյ ՄԱՐԿԵԴՈՆՈՎ

Ռուսաստանի պետական հումանիտար 

համալսարանի արտասահմանյան տարածաշրջանագիտության 

ու արտաքին քաղաքականության ամբիոնի դոցենտ

 politcom.ru