[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՀԱՅԵՐԻ ՀՈԳԵՎՈՐ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԱՆՑՅԱԼԻ ՈՒ ՆԵՐԿԱՅԻ ՏԵՂՆ ՈՒ ԴԵՐԸ

Աշխարհում գոյություն ունեցող զանազան կրոններն ու դավանանքները, կամա թե ակամա, աշխարհիկ քաղաքականության վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում: Եկեղեցին, կամա թե ակամա, առնչվում է քաղաքական հարցերին:

Ո՞րն էր և է Հայ Առաքելական Եկեղեցու /ՀԱԵ/ տեղն ու դերը հոգևոր աշխարհաքաղաքականության մեջ: Թեմայի շուրջ հարցերի պատասխանները` ըստ Արցախի թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տեր Պարգև արքեպիսկոպոս ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ:

-Սրբազան հայր, ըստ Սուրբ Գրքի, ջրհեղեղից հետո աշխարհի տարբեր երկրներում ծագեցին տարբեր կրոններ: Ընդունված է ասել, որ դրանք մեղմ բաղադրամասեր են քաղաքականության մեջ, և ուժի բաղադրամասերը քաղաքական ենթաշերտերն են: Մեղմ, այսինքն` հոգևոր ուժերը,  որքանով կարող են կախված լինել ուժեղներից` քաղաքականից: Քաղաքական իրավիճակում, տնտեսական ցնցումների ժամանակ մարդուն նյութականից զրկելը նույնը չէ, ինչ որ մարդուն հավատից են զրկում: Եթե կարելի է նյութականը վերականգնել, հոգևորից զրկվածն ավելորդ էություն է դառնում:

-Քաղաքական հզոր ուժերն, իրոք, կարող են ճզմել հոգևորը: Աբգար թագավորը մկրտեց Հայոց աշխարհը: Իր որդի Սանատրուկը հեղաշրջում արեց, հալածեց քրիստոնյաներին, բայց ամբողջովին չհաջողվեց, որովհետև քրիստոնեական կղզիներ, փոքրիկ գաղութներ, համայնքներ մնացին Հայոց աշխարհում: Խորհրդային Միությունն աթեիստական երկիր էր, ջախջախեց գրեթե բոլոր քրիստոնեական համայնքները, աքսորեց, գնդակահարեց բոլոր հոգևորականներին, քանդեց-փակեց եկեղեցիները, աթեիզմը տարածեց: Գոյություն ունի քաղաքական և հոգևոր ուժերի շահ: Երբեմն դրանք համընկնում են: Այդ դեպքում համահունչ  են աշխատում թագավորն ու կաթողիկոսը, թագավորը, կայսրը և պատրիարքը: Ինչպես, ասենք, Տրդատը և Լուսավորիչը, Վռամշապուհը և Սահակ Պարթևը, Կիլիկյան թագավորներն ու Ներսես Շնորհալին, իր եղբայրը: Այստեղ ծաղկում են և՜ հավատքը, և՜ ժողովրդի բարոյական վիճակը: Բայց նաև՝ Արշակ թագավոր, Պապ թագավոր: Խնդիրներ եղան: Ներսես Պարթև կաթողիկոսին թունավորեցին: Նույնը տիպական էր և Եվրոպայի համար: Անգլիայի թագավորը, որ քրիստոնյա էր՝ կաթոլիկ, բաժանվեց կնոջից, ուզում էր երկրորդ անգամ ամուսնանալ, իսկ Հռոմի պապը չէր կարող թույլ տալ այդպիսի բան: Նա չարացած բաժանեց ամբողջ Անգլիան, ստեղծեց Անգլիական եկեղեցին, իրեն հռչակեց եկեղեցու գլուխ: Ահա շահերի բախումներ: Եվ հոգևոր միացյալ կաթոլիկ եկեղեցու ուժը տրոհվեց: Նույնը տեղի ունեցավ, երբ ծագեց բողոքականությունը: 

-Սրբազան հայր, չնայած Հայաստանում որպես կրոն քրիստոնեությունն ընդունվեց պետականորեն, պահ եղավ, որ եկեղեցին ու պետությունը տարանջատվեցին: Այդպես և աշխարհի մի շարք երկրներում: Եկեղեցին, որպես անկախ կառույց, կարո՞ղ է միավորիչ դերով հանդես գալ և քաղաքական բևեռացումների դեմն առնել, որպեսզի պայքարը չտեղափոխվի նաև մարդկային հարաբերությունների ոլորտ:

-Ընդհանրապես ՀԱԵ առաքելությունը միշտ եղել է և կմնա նույնը. համախմբել հայ ժողովրդին: Եվ դրա կենտրոնը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինն է: Դա այդպես էր նաև Խորհրդային Միության ժամանակ: Ամուր կապեր է ունեցել Սփյուռքի հետ: Հրավիրել է Սփյուռքի զավակներին դեպի Հայաստան, Երևան, Մայր Աթոռ: Դիմել է, որ ներդրումներ անեն:

Մեր ողջ պատմության ընթացքում եկեղեցին շատ հաճախ ստիպված է եղել գլխավորել մի շարք ազատագրական շարժումներ. Վարդանանց, Մխիթար Սպարապետի ժամանակներ...  Կաթողիկոս Չորեքչյանը կոչ արեց սփյուռքահայերին, և տանկային դիվիզիա ստեղծվեց: Այդ գործում մեծ դերակատարություն ունեցավ մեր հայրենակից լուսահոգի Գարեգին Հովսեփյանցը, ով նույնիսկ հրավիրեց սփյուռքահայերին` ներգաղթի իմաստով: Ներկայումս էլ եկեղեցին շարունակում է այդ նույն առաքելությունը. զորավիգ լինել իր ժողովրդին, իր հայրենիքին ու բանակին: Մենք հնում ունեինք գնդերեցների ինստիտուտ: Քահանաները միշտ բանակում էին, զինվորների կողքին: Այսօր էլ, բարեբախտաբար, ունենք: Իհարկե, եկեղեցին համախմբողի դերում է: Իր զավակները պետք է ներդաշնակ ու մեկ լինեն` մի ընտանիք: 

-Սրբազան հայր, մեր երկիրը պատմության ընթացքում, հանգամանքների բերումով,  մասնատվել է: Եվ ոչ միայն: Ունենք աշխարհասփյուռ հայություն: ՀԱԵ զավակները դրսում հիմնելով իրենց եկեղեցիներն ու թեմերը, այդուհանդերձ, խնդրի առջև են կանգնած: Այսօր բացարձակ լարվածություն գոյություն ունի Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև: Կարծես թե նրանք են նաև ղեկավարում հոգևոր ուժերը: Դրանից որքանո՞վ կարող են տուժել հայերը, և ի՞նչ կարող է անել ՀԱԵ-ն: 

-Վտանգները միշտ եղել են և կան: Հիշենք 1956 թվականը, երբ Արևմուտքի ուժերը կիսեցին ՀԱԵ-ն, ճեղքում մտցրեցին  Ամենայն Հայոց և Կիլիկյան կաթողիկոսությունների միջև: Դա սառը պատերազմի հետևանք էր: Այսօր էլ Ռուսաստանը, Ամերիկան և Եվրոպան բախվում են: Ռուսաստանը դարեր շարունակ բոլորի համար եղել է մի մեծ համեղ պատառ: Դրա համար պայքարել են Նապոլեոնը, Հիտլերը, լեհերը, տեֆտոնները, շվեդները և այլք: Իսկ հայերն ապրում են ամենուրեք, և առայժմ ակնհայտորեն չեն երևում այդ բախումների հետևանքները հայորդիների վրա: Գուցե վաղը դա կզգացվի՞:

-Դուք դա ինչո՞վ եք բացատրում. մեր եկեղեցու զորությա՞մբ, գործունեությա՞մբ:

-Ոչ: Եկեղեցին անմիջապես չի մխրճվում քաղաքական հարցերի մեջ: Եկեղեցին զբաղված է իր գործերով, քանի դեռ իր առջև այդպիսի խնդիրներ չեն դրվել: Հնարավոր է՝ մի օր այդպիսի պահանջ դրվի Արևմտյան թեմերի կամ Մայր Աթոռի առջև: Ո՞վ գիտի: Եվ այդ ժամանակ, Աստված մի արասցե, հնարավոր է՝ ծանր հետևանքներ լինեն: Բայց, բարեբախտաբար, այսօր ուղղակիորեն այդ բախումների հետևանքը դեռ չի նկատվում: Հայերը, որոնք բնակվում են Սփյուռքում, հայրենասեր են, հայրենիքի կողմնակից: Իրենք շատ լավ  գիտեն, որ Հայաստանը Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակիցն է, որն իր դեմ ունի Թուրքիա: Եվ բոլորն էլ բարիդրացիորեն են վերաբերում Ռուսաստանի հանդեպ և հակառուսական քաղաքականություն չեն վարում դրսում: Վստահ եմ` հայերը կկարողանան չեզոքություն պահպանել, որպեսզի չվնասեն հայրենիքին:

-Սրբազան հայր, Ռուսաստան և Արևմուտք հակամարտությունից տեղափոխվենք Ուկրաինա, որի մի մասը ենթարկվում է անմիջապես տեղի պատրիարքությանը, մի մասը՝ Ռուսաստանի: Կամ Ամերիկա, որն ամենաբազմակրոն երկիրն է, որտեղ հնարավոր է` մեկի պետական կրոնը տեղում ընդունվի որպես աղանդ և հակառակը: Այս դեպքում ի՞նչ խնդիրներ կարող են ծագել:

-Բարեբախտաբար, ՀԱԵ-ն ուղղափառ, այսինքն` օրթոդոքս եկեղեցի չէ: Սա ճեղք է Ռուս ուղղափառ եկեղեցու և Ուկրաինայի նոր ինքնակոչ պատրիարքի միջև: Եթե լինեինք օրթոդոքս, մեզ վրա դա մեծ ու ծանր  ազդեցություն կունենար:   Ուկրաինահայոց թեմն ուղղակիորեն ենթարկվում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին: Մի նրբություն կա՝ Ղրիմը: Ղրիմի եկեղեցիները ենթարկվում էին Ուկրաինայի Հայոց թեմի առաջնորդին: Ղրիմը տարածքով միացավ Ռուսաստանին: Հարց է, թե ո՞ւմ կարող է ենթարկվել Հայոց թեմը: Սակայն դա հարց է, որը լռելյայն կարելի է լուծել: Ինչ վերաբերում է ԱՄՆ-ին: Երկիրն, իրոք, բազմակրոն է: Բայց արտառոց բախումներ այնտեղ չեմ նկատել, յուրաքանչյուրն իր համար հանգիստ գործում է: Ավելին, մի շարք նահանգներում գործում են կրոնական միացյալ խորհուրդներ, որտեղ խաղաղասիրական առաքելությամբ հավաքվում են տարբեր եկեղեցիների առաջնորդներ, ժողովներ են գումարում, միասին աղոթք են անում, որոշումներ կայացնում: Սուր անկյուններ չեն նկատվում: 

-Սրբազան հայր, մեր եկեղեցու համար ո՞րն է ամենամեծ մարտահրավերը հոգևոր աշխարհաքաղաքականության մեջ:

-Առաջինը՝ քարոզել Ավետարանը և ամեն մի հայի դարձնել ճշմարիտ, գիտակից, խորունկ քրիստոնյա: Հետո` դեռ ունենք չլուծված հարց Մայր Աթոռի և Կիլիկյան կաթողիկոսության միջև, բայց հանգիստ առաջ ենք ընթանում: Նույնիսկ եպիսկոպոսական միացյալ ժողովներ հրավիրեցինք, ՙՄաշտոց՚ ծիսարանի վրա աշխատեցինք, սրբադասման հարցը միասին լուծեցինք: Սա վարչական  խնդիր է, հոգևոր կամ ազգային խնդիր չէ: Կան քաղաքներ կամ երկրներ, որտեղ ունենք երկու թեմ: Օրինակ՝ Նյու Յորք, Լոս Անջելես, Կանադա, Հունաստան...

 -Բոլոր դեպքերում, մեր եկեղեցին կորուստներ կրեց:

-Իհարկե, կրեց: Դա, կրկնեմ, քաղաքական հարցերի պատճառով էր և սառը պատերազմի հետևանք է:  Այսօր կան վտանգներ ու մեծագույն մարտահրավերներ: Ծայրահեղ իսլամական պետություն, որն ի հայտ եկավ հանկարծակի և մեծ թափ հավաքեց, սկսեց կոտորել քրիստոնյաներին: Նաև իսլամականներին է  կոտորում:

-Իսկ որո՞նք են, ի վերջո, ԻՊ-ի նպատակը, գաղափարը, ձգտումը...

-Բոլոր փակագծերը չենք կարող բացել: Դա խիստ վտանգավոր կարող է լինել մեր հայրենակիցների համար: Իսլամականները վաղուց ի վեր ունեն երազանք՝ ստեղծել համաշխարհային իսլամական խալիֆաթ։  Մենք տեսնում ենք, որ Ռուսաստանը Սիրիայում պայքարում է դրանց դեմ, միացյալ կոալիցիոն ուժերն Իրաքում պայքարում են ծայրահեղ իսլամականների դեմ՝ Ամերիկայի գլխավորությամբ: Մենք նաև տեսանք, որ իսլամ-քրիստոնյա հակամարտության կայծը տարածվեց Եվրոպայով, Ամերիկայով մեկ: 

-Օրեր առաջ ՌԴ նախագահ Պուտինը Սիրիայից հանեց ռուսական զորքի մի մասը` դա անվանելով  ՙՍիրիայում պատերազմի ավարտի պաշտոնական ճանաչում՚:  Դրան հե՞շտ կհամակերպվի ԻՊ-ը:

-Ես չէի ասի, որ հարցը 100 տոկոսով լուծված է: Տակավին այդ կղզիները կան: Գուցե վաղը կարող են վերախմբավորվե՞լ:

-Սրբազան հայր, իսկ էկումենիկ շարժումը, որին անդամակցում է նաև ՀԱԵ-ն, ի՞նչ կարող է փոխել հոգևոր աշխարհաքաղաքականության մեջ: Դա կարծես էլի գլոբալիզացիայի մի տեսակ է:

-Էկումենիկ շարժումը նախապես շատ բարի նպատակներով էր ստեղծվել: Երբ որ քրիստոնեական ընդհանուր համայնքը ճեղքվեց Քաղկեդոնի ժողովի ժամանակ և հետո` ևս, քրիստոնյաների մեջ երազանք կար, որ համատեղեն քրիստոնեական ուժերը, վերածվեն մի ընդհանուր ներդաշնակ համայնքի և նույն ռիթմով աշխատեն: 1900-ականների սկզբներին դա կար: Կար և քարոզչությունը: Այլ բան է, որ այլ ուժեր են փորձում ղեկավարել կամ հսկողության տակ առնել շարժումը: Իսկ գործընթացն ընդհանուր առմամբ դեռ շարունակվում է:

-Ինչպե՞ս է դրան վերաբերում ՀԱԵ-ն:

-Առայժմ՝ հանգիստ: Բայց չգիտենք, թե այդ կառույցին ինչ է սպասվում վաղը: Վրացիներն, օրինակ, դուրս եկան շարժումից: Ռուսները թուլացրին տեմպերը: Որոշ եկեղեցիներ ցուցաբերում են ինչ-որ զգուշավորություն, որովհետև բողոքականության ներկայությունն զգալի է:

-Դեկտեմեբրի 6-ին հնչեց ԱՄՆ նախագահ Թրամփի հայտարարությունը Երուսաղեմն Իսրայելի մայրաքաղաք հռչակելու և ամերիկյան դեսպանատունը Թել Ավիվից Երուսաղեմ  տեղափոխելու մասին: Հայերը սուրբ վայրերի պահապաններից են Երուսաղեմում: Ի՞նչ  անդրադարձ կարող է ունենալ դա նրանց վրա:

-Վտանգների մասին զգուշացման կոչով հանդես եկան Հռոմի Պապը, եվրոպական մի շարք երկրների ղեկավարներ, իհարկե, իսլամական պետություններն էլ ըմբոստացան: Պաղեստինցիներն ըմբոստացան, և ՀԱՄԱՍ-ի ղեկավարը՝ Գազայի սեկտորից, ինթիֆադի` ըմբոստության և պատերազմի կոչ արեց: Քանի որ հարցը վերաբերում է Երուսաղեմին և այնտեղ  ունենք հայկական  համայնք, սրբատեղիներ, եկեղեցիներ ու պատրիարքություն, մենք նույնպես անհանգստացած ենք: Անցած օրերի ընթացքում բախումներ տեղի ունեցան: Եվ եթե դրանք շարունակվեն, ինչն անխուսափելի է, չգիտենք, որքանով կվնասվեն հայ եկեղեցին ու համայնքը: Մի քանի տարի առաջ այդպիսի կրակոցների ժամանակ մեր հոգևոր եղբայրներից մեկը ողնաշարից վիրավորվել էր: Դա վտանգավոր է, որովհետև կարող է նոր ալիք բարձրանալ  իսլամ-քրիստոնյա հարաբերություններում, որն էլ հղի է շատ տհաճ հետևանքներով: 

-Սրբազան հայր, հակիրճ ամփոփենք: Հայերի ներկայությունն Աստվածաշնչում կա. Արարատի երկիրը, Ասքանազյան գնդերը, որոնց դիմում էր Երեմիա Մարգարեն: Ասել է թե  հոգևոր աշխարհաքաղաքականության մեջ հայերի հստակ, կայուն տեղն ու դերն ակնհայտ էր: Այսօր մի տեսակ դիտորդի կարգավիճակով ենք հետևում իրադարձություններին: Այնուամենայնիվ, կարծես ունենք որոշակի անելիքներ, դիրքորոշում և ծրագրեր:

-Ժամանակին հզոր և ազդու պետություն ենք եղել: Բայց 428 թվականին, Հայաստանի բաժանումից հետո, կարծես թե Հայոց թագավորությունը տկարացավ և այլևս իր հզոր դերակատարությունը չունեցավ: Այսօր ունենք անկախ Հայաստանի և Արցախի Հանրապետություններ, և որոշակի դերակատարություն ունենք անելու: Բայց որոշ հարցերում մեզ հետ հաշվի նստում են: Ունենք մի քանի խնդիր. հայրենիքի պաշտպանություն, և աշխարհով մեկ` հայապաշտպանություն: Այդ համատեքստում հայերս դիտորդի դերում չենք և ունենք որոշակի դերակատարություն: Ցավոք, ոչ վճռական: 

 

Հարցազրույցը`

Վարդուհի ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ