[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԷԹՆՈՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԽՃԱՆԿԱՐԸ. ՔՐԴԵՐ

Դա­վիթ ԲԱ­ԲԱ­ՅԱՆ

(մաս III)

Կար­միր Քրդս­տան


Խոր­հր­դա­յին ռե­ժի­մը՝ հատ­կա­պես դրա, ե­թե կա­րե­լի է պայ­մա­նա­կա­նո­րեն ա­սել, հե­ղա­փո­խա­կան ռո­ման­տիզ­մի շր­ջա­նում, ո­րը տևեց մին­չեւ 1930-ա­կան­նե­րի կե­սե­րը, ո­րո­շա­կի պայ­ման­ներ ստեղ­ծեց փոքր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ինք­նո­րոշ­ման հա­մար։ Ձե­ւա­վոր­վե­ցին տար­բեր ազ­գա­յին վար­չա­տա­րած­քա­յին միա­վո­րում­ներ։ Եվ քր­դերն այս­տեղ բա­ցա­ռու­թյուն չէին, ընդ ո­րում այս­տեղ կա­յին նաեւ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան հրա­մա­յա­կան­ներ։
Քր­դա­կան միա­վո­րում ստեղ­ծե­լու խո­սակ­ցու­թյուն­ներն ու մտադ­րու­թյուն­նե­րը հայ­տն­վել են ար­դեն 1921 թվա­կա­նին։ Եվ սա քր­դա­կան միա­վո­րում ստեղ­ծե­լու աշ­խար­հում ա­ռա­ջին նա­խա­գիծն էր։ 1921 թվա­կա­նի հոկ­տեմ­բե­րի 3-ին Ազ­գե­րի ժո­ղովր­դա­կան կո­մի­սա­րիա­տը՝ Ի. Ստա­լի­նի գլ­խա­վո­րու­թյամբ, իր ՙԱզ­գու­թյուն­նե­րի կյան­քը՚ թեր­թում հոդ­ված հրա­պա­րա­կեց ՙՊայ­մա­նագ­րա­յին խոր­հր­դա­յին հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րում. Քրդս­տա­նում՚ վեր­նագ­րով, ո­րում խոր­հր­դա­յին հա­սա­րա­կու­թյա­նը հայտ­նեց, որ լր­ջո­րեն քն­նարկ­վում է Քրդս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյուն ստեղ­ծե­լու հար­ցը։
Ամ­բողջ 1921 թվա­կա­նի ըն­թաց­քում բազ­մա­թիվ նյու­թեր են տպագր­վել այն մա­սին, որ Կար­միր Քրդս­տա­նում սար­սա­փե­լի սով է սկս­վել։ Ի դեպ, ՙՔրդս­տան՚ ան­վա­նումն ա­ռա­ջին ան­գամ հի­շա­տակ­վել է սո­վի հետ կապ­ված։ 1921 թվա­կա­նի մա­յի­սին Ադր­բե­ջա­նի ԿԸՀ նիս­տե­րից մե­կում քն­նարկ­վեց Քրդս­տա­նում սո­վի հար­ցը։ Սո­վի մասշ­տա­բի ա­ռու­մով Քրդս­տա­նը նույ­նիսկ հա­մե­մա­տել էր Պո­վոլ­ժյեի հետ։ 1921 թվա­կա­նի նո­յեմ­բե­րի 14-ին Ադր­բե­ջա­նի ժո­ղովր­դա­կան կո­մի­սար­նե­րի խոր­հր­դի նա­խա­գահ Ն. Նա­րի­մա­նո­վը հե­ռա­գիր էր ու­ղար­կել Լե­նի­նին եւ խոր­հր­դա­յին ա­ռաջ­նոր­դին հայտ­նել էր, որ Ադր­բե­ջա­նի պե­տա­կան բանկ է ստեղծ­վել։ Նույն հե­ռագ­րում Նա­րի­մա­նո­վը նշել էր, որ, ի նշան պրո­լե­տա­րա­կան հա­մե­րաշ­խու­թյան, 40 մի­լիոն ռուբ­լի է ուղղ­վել եղ­բայ­րա­կան Պո­վոլ­ժյեի եւ Քրդս­տա­նի` սո­վից տու­ժած ժո­ղովր­դին օգ­նե­լու հա­մար։ Լե­նինն այս հե­ռագ­րին ար­ձա­գան­քեց ե­րեք օր անց, եւ իր կարճ պա­տաս­խա­նում նա սո­ված Պո­վոլ­ժյեի եւ Քրդս­տա­նին օգ­նու­թյու­նը որ­պես Աշ­խա­տա­վոր­նե­րի կար­միր ին­տեռ­նա­ցիո­նա­լի դրո­շի ներ­քո քայ­լե­լու պատ­րաս­տա­կա­մու­թյան նշան բնու­թագ­րեց։
1923 թվա­կա­նի հու­լի­սի 16-ին Ս. Մ. Կի­րո­վի ղե­կա­վա­րու­թյամբ Ադր­բե­ջա­նի ԽՍՀ Կենտ­րո­նա­կան գոր­ծա­դիր կո­մի­տեի (ԿԸՀ) Նա­խա­գա­հու­թյան հրա­մա­նագ­րով ստեղծ­վեց Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը, որն ա­ռա­վել հայտ­նի է որ­պես ՙԿար­միր Քրդս­տան՚։ Քրդս­տա­նի գա­վա­ռըը տե­ղա­կայ­ված էր Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի եւ Հա­յաս­տա­նի մի­ջեւ եւ նե­րա­ռում էր նախ­կին Քել­բա­ջա­րի, Լա­չի­նի եւ Կու­բաթ­լիի տա­րածք­նե­րը։ Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը բաղ­կա­ցած էր վեց գյու­ղե­րից եւ գա­վա­ռակ­նե­րից՝ Քա­րա­քիշ­լագ, Քել­բա­ջար, Կու­բաթ­լի, Կո­թուր­լի, Քուրդ-Հա­ջի եւ Մու­րադ­խան­լի։ Լա­չին գյու­ղը դար­ձավ գա­վա­ռի կենտ­րո­նը։
Ի դեպ, շատ հե­տաք­րք­րա­կան է Լա­չին քա­ղա­քի եւ դրա ան­վան ստեղծ­ման պատ­մու­թյու­նը։ Երբ ստեղծ­վեց Կար­միր Քրդս­տա­նը, դրա կենտ­րո­նը նախ դար­ձավ Փիր­ջա­հան գյու­ղը, իսկ հե­տա­գա­յում՝ Մին­քենդ գյու­ղը։ Բայց հե­տո ո­րոշ­վեց շրջ­կենտ­րո­նը տե­ղա­փո­խել Աբ­դա­լար գյու­ղի տա­րածք։ Այս տա­րած­քը ռազ­մա­վա­րա­կան մեծ նշա­նա­կու­թյուն ու­ներ։ Հենց այս­տեղ էր Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղը Հա­յաս­տա­նից բա­ժա­նող ա­մե­նա­նեղ հատ­վա­ծը։ Այս հատ­վա­ծը կա­պում էր նաեւ Կար­միր Քրդս­տա­նի հյու­սի­սա­յին եւ հա­րա­վա­յին հատ­ված­նե­րը։ Մայ­րա­քա­ղա­քի հիմ­նադ­րումն այս­տեղ ե­րաշ­խա­վո­րում էր այս քա­ղա­քի աճն ու զար­գա­ցու­մը եւ վե­րա­փո­խու­մը խո­շոր հան­գույ­ցի, ո­րը մի կող­մից կամ­րապն­դեր կա­պե­րը Քրդս­տա­նի եր­կու մա­սե­րի մի­ջեւ, մյուս կող­մից այն ա­վե­լի ար­դյու­նա­վե­տո­րեն կի­րա­կա­նաց­ներ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղը Հա­յաս­տա­նից ան­ջատ­ման գոր­ծա­ռույ­թը։
Լա­չին քա­ղա­քի գտն­վե­լու վայրն ու ան­վա­նու­մը ընտ­րել է Ադր­բե­ջա­նում հայտ­նի գրա­կան-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ Թա­գի Շահ­բա­զի Սի­մուր­գը։ Հենց նա էր, ՙցույց տա­լով նա­խա­ձեռ­նու­թյու­նը եւ հաշ­վի առ­նե­լով բնա­կիչ­նե­րի բնա­վո­րու­թյունն ու տե­ղա­կան ռե­լիե­ֆը՚, քա­ղաքն ու մարզն ան­վա­նել Լա­չին։ ՙԼա­չին՚ ա­նու­նը շատ խոր­հր­դան­շա­կան է եւ թուր­քե­րեն նշա­նա­կում է բա­զե։ Խոր­հր­դան­շա­նա­կու­թյու­նը կա­յա­նում է եր­կու աս­պեկտ­նե­րում։ Ինչ­պես գի­տեք, քր­դե­րի ազ­գա­յին խոր­հր­դա­նիշ­նե­րից մեկն ար­ծիվն է, որն այժմ պատ­կեր­ված է Ի­րա­քյան Քրդս­տա­նի զի­նան­շա­նի վրա։ Ա­վե­լին, ար­ծիվ­ներն ա­րա­բա­կան մի շարք եր­կր­նե­րի խոր­հր­դա­նիշ­ներ են, մաս­նա­վո­րա­պես՝ Ե­գիպ­տո­սի, Ա­րա­բա­կան Միա­ցյալ Է­մի­րու­թյուն­նե­րի եւ այլն։ Մինչ­դեռ այս ար­ծիվն ար­դեն հի­շա­տակ­ված Սա­լա­դի­նի խոր­հր­դա­նիշն էր եւ պատ­մու­թյան մեջ հայտ­նի էր որ­պես ՙՍա­լա­դի­նի ար­ծիվ՚։ Կար­միր Քրդս­տա­նի կենտ­րո­նը գու­ցե կա­րող էին կո­չել ՙար­ծիվ՚ բա­ռով, բայց այդ դեպ­քում այն կկապ­վեր նա­խորդ իշ­խա­նու­թյան խոր­հր­դա­նի­շի՝ ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նի արծ­վի հետ։ Իսկ ՙԼա­չի­նը՚ բա­զե է, դա մի տե­սակ փոք­րիկ ար­ծիվ է, ո­րը մարմ­նա­վո­րում է փոք­րիկ կամ ՙՓոքր Քրդս­տա­նի՚ կենտ­րո­նը։

Սիմ­վո­լիզ­մի մյուս աս­պեկտն այն էր, որ բա­զեն նաեւ հին թուր­քե­րի խոր­հր­դա­նիշն է եւ նաեւ հաղ­թա­նակ, մե­ծու­թյուն եւ զո­րու­թյուն է խոր­հր­դան­շում։ Եր ի­րոք, իր դիր­քով Լա­չի­նը, իր ան­վա­նը հա­րիր, գի­շա­տիչ թռչ­նի պես կտ­րում էր կա­պը Հա­յաս­տա­նի եւ Ղա­րա­բա­ղի մի­ջեւ, իր ճան­կե­րում ա­մուր բռ­նում հայ­կա­կան պե­տա­կա­նու­թյան եր­կու հատ­ված­նե­րը կա­պող ա­մե­նա­կարճ զար­կե­րա­կը։ Ի դեպ, ան­վան հե­ղի­նակ Թա­գի Շահ­բա­զի Սի­մուր­գի ռեպ­րե­սիա­նե­րի են­թարկ­վեց 1930-ա­կան­նե­րի վեր­ջին եւ գն­դա­կա­հար­վեց պան­թուր­քա­կան գոր­ծու­նեու­թյան մե­ղադ­րան­քով։
1926 թվա­կա­նի հա­մա­միու­թե­նա­կան մար­դա­հա­մա­րի հա­մա­ձայն՝ Քրդս­տա­նի գա­վա­ռի բնակ­չու­թյու­նը 51,2 հա­զար մարդ էր կազ­մում, ո­րից 37470 մարդ քուրդ էր (73.1 տո­կոս), 13.520 թուրք (26.3 տո­կոս), 256 հայ (0.5 տո­կոս)։ Բո­լոր օկ­րուգ­նե­րում, բա­ցա­ռու­թյամբ Կու­բաթ­լիի, քր­դե­րը կազ­մում էին բնակ­չու­թյան բա­ցար­ձակ մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը. Կա­րա­կիշ­լագ (99.7 տո­կոս), Քել­բա­ջար (99.8 տո­կոս), Կո­թուր­լի (99.9 տո­կոս), Քուրդ-Հա­ջի (98.6 տո­կոս), Muradkhanli ( 98.2 տո­կոս)։ Կու­բաթ­լիում բնակ­չու­թյան մեծ մա­սը թուր­քեր էին (98.9 տո­կոս), հա­յե­րը թվով երկ­րորդ ազգն էին Կու­բաթ­լիում (1 տո­կոս) եւ Մու­րադ­խան­լիում (1.6 տո­կոս)։
Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը եր­կար կյանք չու­նե­ցավ եւ լու­ծար­վեց 1929 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 8-ին Խոր­հր­դա­յին Միու­թյան վե­ցե­րորդ հա­մաադր­բե­ջա­նա­կան հա­մա­գու­մա­րի ո­րոշ­մամբ։ Գա­վառ­նե­րի լու­ծար­ման մա­սին ո­րո­շումն ըն­դուն­վեց ԽՍՀՄ կենտ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի կող­մից, ո­րոնք ո­րո­շե­ցին գա­վառ­նե­րի փո­խա­րեն օկ­րուգ­ներ ստեղ­ծել։ Չնա­յած գա­վառ­նե­րի վե­րա­ցու­մը եւ դրանց փո­խա­րեն օկ­րուգ­նե­րի ստեղ­ծու­մը հրա­հանգ էր ՙվե­րե­ւից՚` միու­թե­նա­կան հան­րա­պե­տու­թյուն­ներն ի­րենք էին ո­րո­շում, թե ինչ օկ­րուգ­ներ դրանք պետք է ձե­ւա­վո­րեն։ Ադր­բե­ջա­նի ԽՍՀ-ում, գո­յու­թյուն ու­նե­ցող 13 գա­վա­ռի փո­խա­րեն 8 օկ­րուգ ստեղծ­վեց։ Բայց նոր օկ­րուգ­նե­րի մեջ Քրդս­տա­նի օկ­րուգ չկար։ Քրդս­տա­նի օկ­րու­գի տա­րածքն ընդգրկվեց նո­րաս­տեղծ Ղա­րա­բա­ղյան օկ­րու­գի մեջ, որն ընդ­գր­կում էր նաեւ նախ­կին Զան­գե­լա­նի, Զեբ­րաի­լի, Ֆի­զու­լի­նի, Աղ­դա­մի եւ Աղ­ջա­բե­դիի օկ­րու­գի եւ Ժդա­նո­վի օկ­րու­գի մի մա­սը։
Հնա­րա­վոր է, որ Ադր­բե­ջա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը գնա­ցին այս քայ­լին, որ­պես­զի հե­տա­գա­յում միա­վո­րեն այս օկ­րու­գը ԼՂԻՇ-ի հետ եւ ստեղ­ծեն հիմ­նա­կա­նում թյուր­քա­կան ղա­րա­բա­ղյան վար­չա­տա­րած­քա­յին միա­վոր եւ դրա­նով իսկ կազ­մա­քան­դեն ղա­րա­բա­ղյան հայ­կա­կան պե­տա­կա­նու­թյու­նը։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, 1930-ի մա­յի­սի 25-ին Ադր­բե­ջա­նի ԽՍՀ կենտ­րո­նա­կան գոր­ծա­դիր կո­մի­տեն հրա­մա­նա­գիր ար­ձա­կեց Քրդս­տա­նի օկ­րու­գի կազ­մա­վոր­ման մա­սին։ Քրդս­տա­նի օկ­րուգն ա­վե­լի մեծ էր, քան դրա նա­խոր­դը՝ Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը։ Նախ­կին գա­վա­ռի տա­րած­քից բա­ցի այն ընդ­գր­կում էր նաեւ ամ­բողջ Զան­գե­լա­նը եւ Ջեբ­րաի­լի մի մա­սը։ Կար­միր Քրդս­տանն այդ­պի­սով սահ­ման ու­նե­ցավ Ի­րա­նի հետ։ Նոր օկ­րու­գի կենտ­րո­նը կր­կին դար­ձավ Լա­չին գյու­ղը։
Հե­տաքր­քիր է, որ Ադր­բե­ջա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը չէին ցան­կա­նում Քրդս­տա­նի օկ­րուգ ստեղ­ծել։ Ի սկզ­բա­նե Ադր­բե­ջա­նի ԽՍՀ կենտ­րո­նա­կան գոր­ծա­դիր կո­մի­տեն մտա­դիր էր Կա­րյա­գի­նից, Զան­գե­լա­նից, Կու­բաթ­լիից եւ Լա­չի­նից բաղ­կա­ցած Ղա­րա­բա­ղի տա­րած­քում ստեղ­ծել Ա­րաք­սի­նի օկ­րու­գը՝ Ջաբ­րա­յի­լում տե­ղա­կայ­ված կենտ­րո­նով։ Այս նա­խա­գի­ծը լուրջ ա­ռար­կու­թյուն­ներ ա­ռաջ բե­րեց տե­ղում, քա­նի որ դրա ի­րա­գործ­մամբ Քել­բա­ջա­րի եւ Կո­տուր­լի­նի օկ­րուգ­նե­րը՝ բո­լոր ա­ռում­նե­րով ա­մե­նա­հե­ռա­վոր եւ հե­տամ­նաց­նե­րը, ամ­բող­ջու­թյամբ կտր­վում էին շրջ­կենտ­րո­նից՝ կորց­նե­լով դրա հետ նույ­նիսկ ան­մի­ջա­կան տա­րած­քա­յին կա­պը։ Բա­ցի այդ, Լա­չի­նի կա­պը նոր օկ­րու­գի կոնտ­րո­նի` Ջաբ­րա­յի­լի հետ լուրջ դժ­վա­րու­թյուն­ներ կու­նե­նար, քա­նի որ Լա­չի­նից Ջաբ­րա­յիլ 130 կի­լո­մետ­րա­նոց եր­թու­ղին 45 կմ անց­նում էր ան­ջուր եւ ա­մա­յի ա­նա­պա­տով։ Կա­րյա­գի­նի օկ­րու­գի վե­րաշր­ջա­նա­վոր­ման հար­ցը լայ­նո­րեն քն­նարկ­վել է Ղա­րա­բա­ղի շր­ջա­նա­յին կու­սակ­ցա­կան հա­մա­ժո­ղո­վին, ո­րի ժա­մա­նակ ա­ռաջ էր քաշ­վել Քրդս­տա­նի շր­ջան ստեղ­ծե­լու նա­խա­գի­ծը՝ դրան կցե­լով Ջաբ­րա­յիլ գա­վա­ռի մի մա­սը։

Սա­կայն եր­կու­սու­կես ա­միս անց՝ 1930 թվա­կա­նի հու­լի­սի 23-ին, ԽՍՀՄ ԺԿԽ եւ Կենտ­գործ­կո­մը հա­մա­տեղ հրա­մա­նա­գիր ըն­դու­նե­ցին, հա­մա­ձայն ո­րի օկ­րուգ­նե­րը լու­ծար­վում էին որ­պես վար­չա­կան միա­վոր­ներ, իսկ օ­գոս­տո­սի 8-ին հա­մա­պա­տաս­խան հրա­մա­նա­գիրն ըն­դուն­վեց Խոր­հր­դա­յին Ադր­բե­ջա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի կող­մից։ Օկ­րու­գի փո­խա­րեն վար­չա­կան նոր միա­վոր­ներ էին սահ­ման­վում՝ շր­ջան­ներ։ Քրդս­տա­նի օկ­րու­գը կր­կին լու­ծար­վեց, սա­կայն Քրդս­տա­նի շր­ջան այդ­պես էլ չս­տեղծ­վեց։ Այս­պի­սով քր­դա­կան վար­չա­տա­րած­քա­յին միա­վո­րը գո­յու­թյուն ու­նե­ցավ շուրջ 7 տա­րի։
Սա­կայն դրա ստեղ­ծու­մը, բա­ցի հե­ղա­փո­խա­կան ռո­ման­տիզ­մից եւ տար­բեր փոքր ժո­ղո­վուրդ­նե­րին ինք­նա­տիպ զար­գաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն ըն­ձե­ռե­լու բոլ­շե­ւիկ­նե­րի պատ­րաս­տա­կա­մու­թյու­նից, լու­ծեց նաեւ մի շարք կա­րե­ւոր աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան խն­դիր­ներ՝ ինչ­պես ԽՍՀՄ շր­ջա­նակ­նե­րում, այն­պես էլ տա­րա­ծաշր­ջա­նում։ Ընդ ո­րում, աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան խն­դիր­ներ էր լու­ծում նաեւ Ադր­բե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ն։ Այս­տեղ կա­րե­ւո­րա­գույն հրա­մա­յա­կան­նե­րից մե­կը Հա­յաս­տա­նի եւ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի մի­ջեւ վար­չա­տա­րած­քա­յին ջր­բա­ժա­նի ստեղ­ծումն էր, ո­րը նման էր Զան­գե­զու­րը Ղա­րա­բա­ղից բա­ժա­նե­լու Ի­րա­նի` ար­դեն նշ­ված քա­ղա­քա­կա­նու­թյա­նը։ Բայց հե­տո ստեղծ­վեց ժո­ղովր­դագ­րա­կան ջր­բա­ժան եւ Կար­միր Քրդս­տա­նի ստեղծ­մամբ ստեղծ­վեց նաեւ քա­ղա­քա­կան-տա­րած­քա­յին բա­ժա­նում։ Բա­ցի այդ, ստեղ­ծե­լով քր­դա­կան վար­չա­տա­րած­քա­յին միա­վոր, Կրեմ­լը շատ ար­դյու­նա­վետ ազ­դե­ցու­թյուն ու­նե­ցավ Ադր­բե­ջա­նի վրա, որն այդ ժա­մա­նակ ոչ միայն խոր­հր­դա­յին պե­տու­թյան, այ­լեւ ամ­բողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նի նավթ ար­դյու­նա­հա­նող հիմ­նա­կան տա­րա­ծաշր­ջանն էր։ Կար­միր Քրդս­տա­նի գո­յու­թյու­նը, մա­նա­վանդ որ Ադր­բե­ջանն ար­դեն ու­ներ եր­կու ազ­գա­յին-տա­րած­քա­յին ինք­նա­վար հայ­կա­կան կազ­մա­վո­րում­ներ (Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի Ինք­նա­վար Մարզ եւ Նա­խի­ջե­ւա­նի ԻՍՍՀ) եւ այն փաս­տը, որ, ինչ­պես ար­դեն նշ­վեց, Կրեմ­լից լու­րեր էին տա­րած­վում նույ­նիսկ Քր­դա­կան միու­թե­նա­կան հան­րա­պե­տու­թյուն ստեղ­ծե­լու մա­սին, եւ նաեւ այն փաս­տը, որ այդ ժա­մա­նակ Ադր­բե­ջա­նի գա­վառ­նե­րի սահ­ման­նե­րը հա­մընկ­նում էին ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նու­թյուն­նե­րի բաշխ­ման էթ­նիկ տա­րած­քի հետ, շատ սթա­փեց­նող ազ­դե­ցու­թյուն ու­նե­ցավ այս խոր­հր­դա­յին հան­րա­պե­տու­թյու­նում սո­վե­տա­կան ռե­ժի­մի նկատ­մամբ վե­րա­բեր­մուն­քի եւ ԽՍՀՄ-ի հան­դեպ նրա հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյան վրա։
Այս­պես, Կու­բի­նի գա­վա­ռի բնակ­չու­թյան 59%-ը (որն ընդ­գր­կում էր Ադր­բե­ջա­նի ներ­կա­յիս Կու­սա­րի, Կու­բի­նի, Դի­վի­չիի եւ Խաչ­մա­յի շր­ջան­նե­րը), կով­կա­սյան լեռ­նե­ցի­նե­րը եւ վրա­ցի­նե­րը կազ­մում էին Զա­քա­թա­լա­յի գա­վա­ռի (որն ընդ­գր­կում էր Ադր­բե­ջա­նի ներ­կա­յիս Բե­լո­կան, Զա­քա­թա­լա եւ Կախ շր­ջան­նե­րը) բնակ­չու­թյան 60%-ը (հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար 45,7% եւ 14,2%), թա­լիշ­նե­րը կազ­մում էին Լեն­քո­րա­նի գա­վա­ռի (որն ընդ­գր­կում էր ներ­կա­յիս Ադր­բե­ջա­նի Աս­տա­րին, Ջա­լի­լա­բադ, Լեն­քո­րան, Լե­րիք, Մա­սա­լի եւ Յար­դիմ­լի շր­ջան­նե­րը) բնակ­չու­թյան 43.2%-ը (չհաշ­ված ռուս­նե­րին, ո­րոնք նույն­պես բնակ­չու­թյան զգա­լի տո­կոս էին կազ­մում)։
Ադր­բե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ում հա­կա­սո­վե­տա­կան տրա­մադ­րու­թյուն­նե­րի ու­ժե­ղաց­ման դեպ­քում վար­չա­տա­րած­քա­յին կազ­մա­վո­րում­նե­րը դառ­նում էին Բաք­վի վրա ճնշ­ման շատ ար­դյու­նա­վետ մե­խա­նիզմ։ Կար­միր Քրդս­տանն այս­տեղ շատ էա­կան դեր էր խա­ղում։ Դա Ադր­բե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ի միակ գա­վառն էր, ո­րի ան­վա­նու­մը նշում էր ազ­գա­յին պատ­կա­նե­լու­թյու­նը։ Մյուս գա­վառ­նե­րի ա­նուն­նե­րը (մաս­նա­վո­րա­պես՝ Կու­բի­նը եւ Լեն­քո­րա­նը), ո­րոնց սահ­ման­նե­րը, ինչ­պես նշ­վեց վե­րե­ւում, հա­մընկ­նում էին էթ­նի­կա­կան սահ­ման­նե­րի հետ, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, պատ­կե­րա­ցում չէին տա­լիս այդ տա­րած­քա­յին միա­վոր­նե­րի ազ­գա­յին պատ­կա­նե­լու­թյան մա­սին։ Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը նման պատ­կե­րա­ցում տա­լիս էր։ Եվ հենց Քրդս­տա­նի այս ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյունն էր, որ անհ­րա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում իր կար­գա­վի­ճա­կը բարձ­րաց­նե­լու շատ հար­մար հնա­րա­վո­րու­թյուն էր ըն­ձե­ռում, մա­նա­վանդ որ այդ­պի­սի փաս­տեր ե­ղել էին։
Այս­պես, 1923թ. հու­լի­սի 7-ին Ադր­բե­ջա­նի կենտ­րո­նա­կան գոր­ծա­դիր կո­մի­տե­նի Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի եւ Քրդս­տա­նի սահ­ման­ներն ու վար­չա­կան կա­ռա­վար­ման ձե­ւը ո­րո­շե­լու հանձ­նա­ժո­ղո­վը վճ­ռեց ստեղ­ծել հենց Ինք­նա­վար Քրդս­տան, ո­րի կենտ­րո­նը եւ սահ­ման­նե­րը պետք է ո­րոշ­վեին Ինք­նա­վար Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի սահ­ման­նե­րը հաս­տա­տե­լիս։ Ան­գամ նման մտադ­րու­թյուն­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, էլ չեմ ա­սում կոնկ­րետ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի մա­սին, բնա­կա­նա­բար, շատ ցա­վա­լի ազ­դե­ցու­թյուն ու­նե­ցավ Ադր­բե­ջա­նի վրա։
Քրդս­տա­նի գա­վա­ռը ստեղ­ծե­լով՝ խոր­հր­դա­յին մար­տա­վար­նե­րը, որ­քան էլ պա­րա­դոք­սալ թվա ա­ռա­ջին հա­յաց­քից, թու­լաց­րին լար­վա­ծու­թյու­նը միու­թյան եր­կու հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րի՝ Ադր­բե­ջա­նի եւ Հա­յաս­տա­նի մի­ջեւ։ Բանն այն է, որ այն տա­րածք­նե­րը, ո­րոնց վրա հե­տա­գա­յում գտն­վում էր Կար­միր Քրդս­տա­նը, միշտ ե­ղել են պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի մաս, նրա Ար­ցախ եւ Սյու­նիք նա­հանգ­նե­րի, ա­պա Ղա­րա­բա­ղի մա­սը։ 1918 թվա­կա­նից սկ­սած՝ այս տա­րածք­նե­րին սկ­սեց հա­վակ­նել Ադր­բե­ջա­նի նո­րաս­տեղծ պե­տու­թյու­նը: Այն ժա­մա­նակ հար­ցը չլուծ­վեց։ Ան­գամ Ազ­գե­րի լի­գան այս տա­րածք­նե­րը վի­ճե­լի ճա­նա­չեց։ Նշենք նաեւ, որ Ադր­բե­ջա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան 1918-1920թթ. սահ­մա­նադ­րու­թյան մեջ Ադր­բե­ջա­նի սահ­ման­նե­րը նշ­ված չեն ե­ղել։ Այդ է պատ­ճա­ռը, որ Ազ­գե­րի լի­գա­յի ղե­կա­վա­րին 1920թ. դեկ­տեմ­բե­րի 7-ին ուղղ­ված նա­մա­կում Ազ­գե­րի լի­գա­յում ադր­բե­ջա­նա­կան պատ­վի­րա­կու­թյան ղե­կա­վար Թոփ­չա­բա­շե­ւը բա­ցատ­րում է, որ Ղա­րա­բա­ղը պատ­կա­նում է Ադր­բե­ջա­նին այն փաս­տով, որ այդ­պի­սի ո­րո­շում է կա­յաց­րել Կով­կա­սում դաշ­նա­կից­նե­րի նախ­կին ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը։ Հե­տո այդ տա­րածք­նե­րը դար­ձել են Խոր­հր­դա­յին Ադր­բե­ջա­նի մաս։