[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԷՐԴՈՂԱՆԻ ԼԱՐԱԽԱՂՆ ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ԵՎ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄԻՋԵՎ ԿԱՐՈՂ Է ՇՈՒՏՈՎ ՏԱՊԱԼՎԵԼ

Հա­րութ ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ

ՙԿա­լի­ֆոռ­նիա Կու­րիեր՚ թեր­թի հրա­տա­րա­կիչ և խմ­բա­գիր

 Ան­ցյալ տար­վա նո­յեմ­բե­րին նա­խա­գահ Ջո Բայ­դե­նի ընտ­րու­թյու­նից ի վեր հա­րյու­րա­վոր հոդ­ված­ներ են հրա­պա­րակ­վել ամ­բողջ աշ­խար­հում, ո­րոնք վեր­լու­ծում են Թուր­քիա­յի և Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի միջև խնդ­րա­հա­րույց հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը։ Նա­խա­գահ Բայ­դե­նը չի թաքց­նում իր ան­բա­րյա­ցա­կամ, ե­թե ոչ՝ բա­ցա­հայտ թշ­նա­մա­կան վե­րա­բեր­մուն­քը Թուր­քիա­յի նա­խա­գահ Ռե­ջեփ Թա­յիփ Էր­դո­ղա­նի նկատ­մամբ:

Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի և Թուր­քիա­յի հիմ­նա­կան տա­րա­ձայ­նու­թյուն­նե­րը հետևյալն են.
1) ԱՄՆ ա­ջակ­ցու­թյու­նը իր քուրդ դաշ­նա­կից­նե­րին Սի­րիա­յում, ո­րոնց Թուր­քիան հա­մա­րում է ա­հա­բե­կիչ­ներ.
2) Թուր­քիա­յի կող­մից S-400 ռու­սա­կան հր­թիռ­նե­րի գնու­մը, ո­րոնք կա­րող են բա­ցա­հայ­տել ՆԱ­ՏՕ-ի ռազ­մա­կան տեխ­նո­լո­գիա­նե­րը Մոսկ­վա­յի առջև։ Ար­դյուն­քում, ԱՄՆ-ը չե­ղյալ հայ­տա­րա­րեց ա­ռա­ջա­դեմ F-35 ինք­նա­թիռ­նե­րի վա­ճառ­քը և պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռեց Թուր­քիա­յի դեմ.
3) ԱՄՆ-ի հրա­ժա­րու­մը ար­տա­հանձ­նել թուրք հոգևո­րա­կան Ֆե­թուլ­լահ Գյու­լե­նին, ո­րին Թուր­քիան կեղծ մե­ղադ­րանք է ա­ռա­ջադ­րել 2016-ին Էր­դո­ղա­նի դեմ պե­տա­կան հե­ղաշր­ջում հրահ­րե­լու մեջ.
4) Թուր­քիա­յի խայ­տա­ռակ վար­կա­նի­շը մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի ո­լոր­տում՝ շին­ծու մե­ղադ­րանք­նե­րով հա­զա­րա­վոր ան­մեղ քա­ղա­քա­ցիա­կան ան­ձանց, լրագ­րող­նե­րի և դա­տա­վոր­նե­րի բան­տար­կու­թյուն­նե­րով, ո­րոնք նա­խա­գահ Բայ­դե­նը ա­նըն­դու­նե­լի է հա­մա­րում։
Էր­դո­ղա­նը հետևում է Օս­մա­նյան կայս­րու­թյան ռազ­մա­վա­րու­թյա­նը՝ մի­մյանց դեմ լա­րե­լու եվ­րո­պա­կան մր­ցա­կից տե­րու­թյուն­նե­րին՝ կող­մե­րից մե­կից մյու­սին անց­նե­լով և փո­խե­լով գոր­ծըն­կեր­նե­րին: Օ­րի­նակ՝ նա ի­րեն հռ­չա­կել է բո­լոր մահ­մե­դա­կան­նե­րի և հատ­կա­պես պա­ղես­տին­ցի­նե­րի պաշտ­պա­նը՝ մինչև վեր­ջերս ռազ­մա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան մեջ լի­նե­լով Իս­րա­յե­լի հետ։ Մեկ այլ օ­րի­նակ է Թուր­քիա­յի ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը ՆԱ­ՏՕ-ի արևմտյան ռազ­մա­կան դա­շին­քին՝ միա­ժա­մա­նակ մի­լիար­դա­վոր դո­լար­նե­րի ժա­մա­նա­կա­կից ռու­սա­կան հր­թիռ­նե­րի ձեռք­բե­րու­մը, ո­րոնք ան­հա­մա­տե­ղե­լի են ՆԱ­ՏՕ-ի և ԱՄՆ-ի զեն­քե­րի հետ։ Միևնույն ժա­մա­նակ, Էր­դո­ղա­նը մտե­րիմ հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ ու­նի Ռու­սաս­տա­նի հետ, մինչ Սի­րիա­յում և Լի­բիա­յում ներգ­րավ­ված է ռազ­մա­կան բախ­ման մեջ Ռու­սաս­տա­նի հետ։ Թուր­քիան և Ռու­սաս­տա­նը, որ­պես կա­նոն, հա­կա­ռա­կորդ եր­կու եր­կր­ներ, նույն­պես կա­րո­ղա­ցան հա­մա­ձայ­նու­թյուն եզր գտ­նել Ար­ցա­խյան հա­կա­մար­տու­թյան մեջ:
ԱՄՆ-ի և Թուր­քիա­յի միջև հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի վատ­թա­րա­ցու­մը սկս­վել է Օ­բա­մա­յի նա­խա­գա­հու­թյան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում, երբ Բայ­դե­նը զբա­ղեց­նում էր փոխ­նա­խա­գա­հի պաշ­տո­նը։ Էր­դո­ղա­նը զայ­րա­ցած էր Օ­բա­մա­յի վրա սկզբ­նա­կան ըն­կե­րու­թյու­նից հե­տո։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, Դո­նալդ Թրամ­փի նա­խա­գահ դառ­նա­լուց հե­տո Թուր­քիա­յի ղե­կա­վարն ա­ռանձ­նաշ­նոր­հյալ հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ զար­գաց­րեց Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի հետ։ Դեռևս ան­հաս­կա­նա­լի է, թե ինչն էր այդ­քան ջերմ անձ­նա­կան հա­մակ­րանք հա­րու­ցել այդ եր­կու­սի միջև։ Ար­դյոք դա Թրամ­փի ֆի­նան­սա­կան շա­հե՞րն էին Թուր­քիա­յում, թե՞ ար­տա­ռոց սերն ամ­բողջ աշ­խար­հի բռ­նա­կալ­նե­րի հան­դեպ։ Թերևս եր­բեք չենք ի­մա­նա:
Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, Բայ­դենն ա­ռա­ջին կրա­կոցն ար­ձա­կեց՝ 2019 թ. դեկ­տեմ­բե­րին ՙՆյու Յորք թայմս՚ թեր­թին տված հար­ցազ­րույ­ցում, որ­տեղ նա Էր­դո­ղա­նին ան­վա­նեց ՙբռ­նա­պետ՚ և հայ­տա­րա­րեց, որ ԱՄՆ-ը պետք է ա­ջակ­ցի Թուր­քիա­յի ընդ­դի­մու­թյան ա­ռաջ­նորդ­նե­րին, ՙոր­պես­զի նրանք կա­րո­ղա­նան հաղ­թել ու տա­պա­լել Էր­դո­ղա­նին ոչ թե հե­ղաշ­րջ­մամբ, այլ ընտ­րա­կան գոր­ծըն­թա­ցով՚։
Հա­ջորդ ան­հար­մար ի­րա­վի­ճա­կը ստեղծ­վեց, երբ Էր­դո­ղա­նը նո­յեմ­բե­րի ընտ­րու­թյուն­նե­րից մի քա­նի օր անց շնոր­հա­վո­րեց Բայ­դե­նին, իսկ Բայ­դե­նը չորս ա­միս անց դեռ չի կապ­վել Էր­դո­ղա­նի հետ, չնա­յած նա զան­գա­հա­րել է աշ­խար­հի շատ այլ ղե­կա­վար­նե­րի։ Էր­դո­ղա­նը պետք է որ խո­րա­պես վի­րա­վոր­ված լի­նի այս դի­վա­նա­գի­տա­կան ար­հա­մար­հան­քից։

Թուր­քիա­յի նկատ­մամբ Բայ­դե­նի վար­չա­կազ­մի կոշտ քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ա­ռա­ջին նշանն ակն­հայտ դար­ձավ 2021 թ. հուն­վա­րի 19-ին ԱՄՆ-ի ա­ռա­ջադր­ված պետ­քար­տու­ղար Էն­թո­նի Բլին­կե­նի կող­մից Սե­նա­տի Ար­տա­քին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի հանձ­նա­ժո­ղո­վի հաս­տատ­ման լսում­նե­րի ժա­մա­նակ, երբ նա բա­ցա­հայ­տո­րեն Թուր­քիա­յին ան­վա­նեց ՙայս­պես կոչ­ված ռազ­մա­վա­րա­կան գոր­ծըն­կեր՚ և բարձ­րաց­րեց ա­վե­լի մեծ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռե­լու հնա­րա­վո­րու­թյունն այդ երկ­րի նկատ­մամբ: ՙԱյն գա­ղա­փա­րը, որ մեր ռազ­մա­վա­րա­կան, այս­պես կոչ­ված ռազ­մա­վա­րա­կան գոր­ծըն­կե­րը, հա­մա­հունչ է մեր ա­մե­նա­մեծ ռազ­մա­վա­րա­կան մր­ցա­կից­նե­րից մե­կի հետ Ռու­սաս­տա­նում, ա­նըն­դու­նե­լի է՚, ա­սաց Բլին­կե­նը: ՙԿար­ծում եմ, որ պետք է տես­նենք, թե ինչ ազ­դե­ցու­թյուն են թո­ղել առ­կա պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րը, և հե­տո պար­զել, թե ար­դյոք անհ­րա­ժեշտ է ա­վե­լին ա­նել՚։
Թուր­քիա­յի վե­րա­բե­րյալ Բլին­կե­նի քն­նա­դա­տա­կան մեկ­նա­բա­նու­թյու­նը հե­տա­գա­յում վե­րա­հաս­տա­տեց ԱՄՆ ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թյան հար­ցե­րով խոր­հր­դա­կան Ջեյք Սա­լի­վա­նը, ո­րը Թուր­քիա­յին բնու­թագ­րեց որ­պես ՙդաշ­նա­կից, ո­րը շատ ա­ռում­նե­րով... չի գոր­ծում որ­պես դաշ­նա­կից, և դա շատ, շատ կարևոր մար­տահ­րա­վեր է մեզ հա­մար, և մենք ոչ մի պատ­րանք չու­նենք այդ ա­ռու­մով՚: Սա­լի­վա­նը Թուր­քիա­յին տե­ղադ­րեց Չի­նաս­տա­նի հետ միևնույն դա­սա­կար­գում։
2021 թ. փետր­վա­րի 5-ին Պեն­տա­գո­նը հաս­տա­տեց, որ Բայ­դե­նի վար­չա­կազ­մը մտա­դիր չէ վե­րաց­նել Թուր­քիա­յի դեմ պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րը ռու­սա­կան հր­թիռ­նե­րը գնե­լու հա­մար։
Ի­րա­վի­ճակն ա­վե­լի սրե­լով, Թուր­քիա­յի ներ­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար Սու­լեյ­ման Սոյ­լուն փետր­վա­րի սկզ­բին կրկ­նեց այն ան­հիմն մե­ղադ­րան­քը, որ 2016-ին ձա­խող­ված թուր­քա­կան հե­ղաշ­րջ­ման հե­ղի­նա­կը Միա­ցյալ Նա­հանգ­ներն էր։ Պետ­դե­պար­տա­մեն­տի խոս­նակ Նեդ Փրայ­սը հան­դես ե­կավ խիստ հան­դի­մա­նու­թյամբ՝ թուրք նա­խա­րա­րի պն­դում­նե­րը հա­մա­րե­լով ՙամ­բող­ջո­վին սուտ՚: Դրանք ՙան­հա­մա­տե­ղե­լի են Թուր­քիա­յի՝ որ­պես ՆԱ­ՏՕ-ի դաշ­նակ­ցի և ԱՄՆ-ի ռազ­մա­վա­րա­կան գոր­ծըն­կե­րոջ կար­գա­վի­ճա­կի հետ՚, ա­վե­լաց­րեց Փրայ­սը։
Ան­ցյալ տար­վա դեկ­տեմ­բե­րին, երբ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րը պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռեց Թուր­քիա­յի դեմ ռու­սա­կան հր­թիռ­ներ գնե­լու հա­մար, Թուր­քիա­յի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը լկ­տիա­բար նա­խազ­գու­շաց­րեց. ՙԹուր­քիան անհ­րա­ժեշտ քայ­լեր կձեռ­նար­կի այս ո­րոշ­ման դեմ, ին­չը բա­ցա­սա­բար կանդ­րա­դառ­նա մեր հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի վրա և պա­տաս­խան քայ­լե­րի կդի­մի այն ե­ղա­նա­կով և ժա­մա­նակ, ո­րը նպա­տա­կա­հար­մար կհա­մա­րի՚։
Մնում է տես­նել, թե ար­դյոք Թուր­քիա­յին կհա­ջող­վի լա­րա­խա­ղա­ցի իր հմ­տու­թյուն­նե­րով պա­հել ռու­սա­կան հր­թիռ­նե­րը և խու­սա­փել ԱՄՆ պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րից։ Ե­թե Թուր­քիա­յին ստի­պեն ա­զատ­վել հր­թիռ­նե­րից, նա ստիպ­ված կլի­նի բախ­վել Ռու­սաս­տա­նի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րում լուրջ խախտ­ման հետևանք­նե­րին։ Դրա­նից հե­տո Թուր­քիան ստիպ­ված կլի­նի ընտ­րել կա՜մ Արևել­քը, կա՜մ Արևմուտ­քը։ Նա այլևս չի կա­րո­ղա­նա խա­բել եր­կու կող­մե­րին: Բայ­դե­նը և Բլին­կե­նը չա­փա­զանց փոր­ձա­ռու են Էր­դո­ղա­նի հնարք­նե­րին չտր­վե­լու հա­մար:
ԱՄՆ-Թուր­քիա հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի վի­ճա­կը լա­վա­գույնս նկա­րագ­րում է լրագ­րող Նի­կո­լաս Մոր­գա­նի վեր­ջերս հրա­պա­րակ­ված հոդ­վա­ծի վեր­նա­գի­րը՝ ՙԱր­դյոք Թուր­քիան Բայ­դե­նի դաշ­նա­կիցն է դժոխ­քի՞ց՚։ Շու­տով կպարզ­վի: