[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՙԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԸ ԳԵ­ՏԻ ՆՄԱՆ Է` ՀՈ­ՍԵ­ԼՈՎ ՄԱՔՐ­ՎՈՒՄ, ԶՈՒ­ԼԱԼ­ՎՈՒՄ Է...՚

 

 

 

Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

Ար­ցա­խյան ազ­գա­յին¬ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մը գլ­խո­վին փո­խեց մեր կյան­քը, այն ոտ­քի հա­նեց բո­լո­րին՝ մե­ծով¬փոք­րով... Ազ­գո­վի բռունցք դար­ձանք։ Մտա­վո­րա­կան, շի­նա­կան թե շի­նա­րար, ու­սա­նող թե դպ­րո­ցա­կան, մի կամք էին ու մի բռունցք։

Գրող¬հրա­պա­րա­կա­խոս (ա­վաղ« լու­սա­հո­գի) Մաք­սիմ ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԻ­ՍՅԱ­ՆԸ Շարժ­ման ա­ռա­ջա­մար­տիկ­նե­րի շար­քում էր ոչ միայն 88-ին։ Նրա հետ մեր թղ­թա­կի­ցը հան­դի­պել ու զրու­ցել է Շարժ­ման 30- ա­մյա­կի նա­խօ­րյա­կին։

-Մաք­սիմ Եր­վան­դի, երբ 60-ա­կան­նե­րին ստո­րագ­րում էիք հայտ­նի ՙ13¬ի նա­մա­կը՚, ի­րո՞ք, հա­վա­տա­ցած էիք, որ կա­րող եք սա­ռույ­ցը տե­ղից շար­ժել։
-Ա­վե­լի շուտ այդ տա­րի­նե­րին շա­տե­րիս բոր­բո­քուն ձևով մտա­հո­գում էր այս երկ­րի ճա­կա­տա­գի­րը։ Իսկ թե ին­չի կհաս­նենք, կամ կհաս­նե՞նք, ար­դյոք, դրանք հար­ցեր էին, ո­րոնց պա­տաս­խա­նը, մեզ­նից ան­կախ թե դի­տա­վո­րյալ, հե­ռաց­նում էինք, ո­րով­հետև բո­լո­րիս մտա­հո­գում էր երկ­րի, ժո­ղովր­դի ճա­կա­տա­գի­րը։ Եվ հա­նուն այդ մեծ նպա­տա­կի մենք այլ նպա­տակ­ներ չէինք քն­նար­կում։ Մենք գնում էինք մի ուղ­ղու­թյամբ, ո­րը, մեր կար­ծի­քով, կա­րող էր ինչ¬որ ձևով խն­դի­րը տե­ղից շար­ժել, հար­ցին լու­ծում տար, կամ կհան­դի­պենք մի այն­պի­սի ի­րա­վի­ճա­կի, ո­րը դժ­վար է կան­խա­գու­շա­կել: Հատ­կա­պես տո­տա­լի­տար հա­մա­կար­գում դժ­վար է կան­խո­րո­շել, թե վա­ղը ինչ ո­րո­շում կկա­յաց­նեն և մեզ կգ­նա­հա­տեն որ­պես մար­դի՞կ, ո­րոնք մտա­հոգ­ված էին երկ­րի ճա­կա­տագ­րով, թե՞ մար­դիկ, ո­րոնք ցան­կա­նում են շե­ղել, այս­պես ա­սած, սո­ցիա­լիս­տա­կան ու­ղին։ Մեզ մտա­հո­գում էր Ղա­րա­բա­ղի ճա­կա­տա­գի­րը, և հա­նուն այդ նպա­տա­կի մենք այդ հարցն ու նրա հետևանք­նե­րը մինչև վերջ չէինք քն­նար­կում։ Ո­րով­հետև այլ մտա­հո­գու­թյուն չու­նեինք, քան եր­կի­րը, նրա վաղ­վա օ­րը: Մեզ թվում էր և, ըստ էու­թյան, այդ­պես էլ կար, որ մենք գնում ենք դե­պի մի վի­ճակ, ո­րի օ­րի­նա­կը Նա­խիջևա­նը տվել է։
-Լսում էի Ձեզ ու մտա­ծում, որ այդ տա­րի­նե­րից առ այ­սօր մեծ հաշ­վով ո­չինչ չի փոխ­վել... Խո­շոր խա­ղա­ցող­նե­րը շա­րու­նա­կում են ի­րենց խա­ղը, գեր­տե­րու­թյուն­նե­րը շա­րու­նա­կում են թե­լադ­րել, իսկ բա­նաս­տեղ­ծի շուր­թե­րով թե ա­սե­լու լի­նենք` օվ­կիա­նոս­ներն են տնօ­րի­նում փոքր ծո­վե­րի ճա­կա­տագ­րե­րը...
-Ըստ երևույ­թին, երբ մենք վե­րա­դառ­նում ենք 50-60-ա­կան թվա­կան­նե­րը, կար­ծես թե, ե­րա­զի պես մի բան էր։ Ա­մեն տե­սա­կե­տից` և՜ մարդ­կա­յին ինք­նադրսևոր­ման, և՜ հե­տա­գա զար­գա­ցում­նե­րի ա­ռու­մով։ Շատ բա­ներ մենք չէինք կան­խա­տե­սել և դժ­վար թե հնա­րա­վոր լի­ներ կան­խա­տե­սել։ Հատ­կա­պես այն ա­ռու­մով, որ, այս­պես թե այն­պես, մենք դաս­տիա­րակ­վել էինք կո­մու­նիս­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյամբ և ինչ¬որ տեղ հա­վա­տում էինք, թե աշ­խար­հում կա ար­դա­րու­թյուն, կա մի ո­րո­շու­թյուն, ո­րը մեզ ճիշտ ուղ­ղու­թյուն է տա­լիս։ Ա­վա՛ղ, ե­կան ժա­մա­նակ­ներ, և հան­գե­ցինք այն եզ­րա­կա­ցու­թյան, որ խոս­քի ու­ժը և կյան­քի նպա­տա­կը տա­րըն­թաց շար­ժում­ներ են, տա­րըն­թաց խն­դիր­ներ են, ի­րար հա­կա­սող, ի­րար մեր­ժող, և հե­տա­գա տա­րի­նե­րին, մինչև այ­սօր, երբ մենք խո­սում ենք նման կար­գի հար­ցե­րի շուրջ, գա­լիս ենք հիաս­թա­փու­թյան, հու­սա­խա­բու­թյան։ Հա­վա­նա­բար, հի­շում ես 88 թվա­կա­նին մեր հրա­պա­րակն ին­չի էր վե­րած­վել... Դա ե­րա­զի պես բան էր, այդ մա­սին գրել եմ իմ ՙՉաստ­ված­նե­րի խն­ջույ­քը՚ գր­քում։ Դա մի այն­պի­սի ի­րա­վի­ճակ էր, երբ ա­մեն ինչ ընդ­հա­նուր էր, ա­մեն ինչ ար­դար էր։ Եվ մենք մա­քուր էինք, զու­լալ, ոչ մե­կը հե­տին պլան չու­ներ։ Դրանք այն մար­դիկ էին, ո­րոնք հե­տա­գա­յում մաս­նակ­ցե­ցին և ի­րենց կյան­քի գնով պաշտ­պա­նե­ցին եր­կի­րը, բայց, ա­վա՛ղ, նրանք կա՜մ կոր­ծան­վե­ցին ա­ռա­ջին իսկ բախ­ման ըն­թաց­քում, կա՜մ հիաս­թափ­վե­ցին, հու­սա­խաբ­վե­ցին։ Դա կո­րած սերն­դի այն դա­ռը ճա­կա­տա­գիրն է, որ հե­տա­գա­յում բազ­միցս կրկն­վեց ու վե­րակր­կն­վեց, և այ­սօր էլ շա­րու­նակ­վում է։
-Երբ ու­զում եմ ինձ հու­սա­հա­տու­թյու­նից, հու­սա­խա­բու­թյու­նից փր­կել, գնում եմ ա­ռաջ­նա­գիծ և այն­տե­ղից վե­րա­դառ­նում եմ զու­լալ­ված, մաքր­ված հո­գով...

-Ա­յո, գի­տե՞ս, թե ինչ մարդ­կանց հետ ես շփ­վել... Այդ մար­դիկ հի­մա կա՜մ չկան, կա՜մ կյան­քի հե­տին պլան են մղ­ված, ան­տես­ված, ար­հա­մարհ­ված, ոտ­նա­հար­ված և՜ մարդ­կա­յին ա­ռու­մով, և՜ հո­գե­կերտ­ված­քի ա­ռու­մով։ Ա­նուն­ներ չտամ, բայց երևույ­թի մա­սին պի­տի բարձ­րա­ձայ­նեմ։ Ամ­բիոն­նե­րը օգ­տա­գոր­ծում են, աչ­քիդ մեջ նա­յում ու սուտ խո­սում։
Այդ դրա­մա­հա­վա­քի հետևան­քով, որն ա­մեն տա­րի անց­կաց­վում է, այս եր­կի­րը ի՞նչ է դառ­նա­լու, մեր գյու­ղա­ցին վե­րա­դառ­նա­լո՞ւ է հո­ղին... Հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան նվի­րու­մը դարձ­նում են դրա­մի փո­խա­նակ­ման կետ, և ի՞նչ է տե­ղի ու­նե­նում. մարդ­կա­յին ա­մե­նա­սուրբ զգաց­մուն­քը, ո­րը կոչ­վում է հայ­րե­նա­սի­րու­թյուն, ըն­դա­մե­նը բառ է, հն­չյուն է, որ բո­վան­դա­կու­թյուն չու­նի։ Բայց ամ­բիոն­նե­րից ինչ­պես են այդ մտ­քե­րը ար­ծար­ծում ու վե­րաար­ծար­ծում։ Նույ­նիսկ 50-60-ա­կան թվա­կան­նե­րին մտա­ծում էինք` միա­միտ էինք, ա­սում էինք` մի՞­թե այս հս­կա­յա­կան երկ­րում մե­կը չկա, որ հան­դես գա ինք­նա­զո­հո­ղու­թյամբ ու ճիշ­տն ա­սի կամ գոր­ծի։ Հի­մա էլ նույնն է տե­ղի ու­նե­նում, ո՞վ է այն քա­ջը` չկա, ո­րով­հետև դի­մա­կազ­րկ­վել է, հե­րո­սու­թյան քո­ղը շպր­տել են, տա­կը մնա­ցել է մարդ­կա­յին է­գոիզ­մը, ո­րը միայն իր շահն է տես­նում, իր նպա­տակն է տես­նում, ո­րից այն կողմ չկա եր­կիր, ժո­ղո­վուրդ, չկա ա­պա­գա։
Սա ինք­նա­հյուծ­ման ճա­նա­պարհն է, բայց է­լի ես (այդ մա­սին է­լի խո­սել եմ) այն հույսն եմ պա­հում, որ ժա­մա­նա­կը գե­տի նման է, հո­սե­լու ըն­թաց­քում պղ­տո­րու­թյունն անց­նում է, մաքր­վում, զու­լալ­վում։ Ես այդ հույ­սին եմ, այ­լա­պես ինչ­պես բա­ցատ­րել մար­դու գո­յու­թյունն այս պայ­ման­նե­րում։ Թվում է, թե խո­սում ենք, պատ­մում ենք, դառ­նու­թյամբ հի­շում ենք, բայց ի­րո­ղու­թյունն այլ է, այլ է մեր ի­րա­կան կյան­քը։ Վեր­ջերս մի մտա­վո­րա­կան ոգևոր­ված պատ­մում է, որ հանձ­նա­ժո­ղով են կազ­մել և ու­զում են Շարժ­ման 30-ա­մյա­կը պատ­շա­ճին նշել ու անզ­գու­շու­թյուն ու­նե­ցավ ինձ հարց­նել. դու ներգ­րավ­վա՞ծ ես այս գոր­ծըն­թա­ցին... Չեն էլ հի­շում և դրա կա­րի­քը չկա, և, փառք Աստ­ծո, որ չեն հի­շում, և այն հայտ­նի ա­սույթն եմ հի­շում, որ­տեղ աս­վում է, թե՝ թա­գա­վո­րը մերկ է, չկա մե­կը, որ ա­սի` թա­գա­վո­րը մերկ է։ Եվ ա­սես թե բնա­կան է, որ ան­տես­վում են նրանք, ո­րոնք չկան, և ո­մանց ա­նուն­ներն էլ հո­լով­վում են, որ­պես­զի թզե­նու տերևի պես ծած­կեն ի­րենց քա­ղա­քա­կան մեր­կու­թյու­նը։ Եվ ինչ­պի­սի ոգևո­րու­թյամբ ու խո­նար­հու­մով են հի­շա­տա­կում նա­հա­տակ­նե­րի ա­նուն­նե­րը, բայց այդ նա­հա­տակ­նե­րի ցան­կու­թյու­նը, ե­րա­զան­քը, ար­դյոք ինչ­քա­նո՞վ են ի­րա­կա­նու­թյուն դարձ­նում, ինչ­քա­նո՞վ են օգ­նում, որ­պես­զի եր­կի­րը վե­րա­կան­գն­վի։ Հիաս­թա­փու­թյան զգա­ցումն է ա­նընդ­հատ հե­տապն­դում մար­դուն։ Չգի­տես ո՞րն է ել­քը, և, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ներ­քին մի հույս եմ փայ­փա­յում, որ պետք է տե­ղի ու­նե­նա շր­ջա­դարձ։ Ի վեր­ջո, ար­դա­րու­թյունն ուշ է ի­րեն դրսևո­րում, բայց դրսևո­րում է։ Ինձ թվում է` ար­դա­րու­թյու­նը պի­տի իր խոս­քն ա­սի, իր վճի­ռը կա­յաց­նի։ Եր­բեմն ինքս ինձ մտա­ծում եմ... Նա­յում ես` Ստե­փա­նա­կեր­տը ա­հա­գին փոխ­վել է, ար­տաք­նա­պես գո­նե փոխ­վել է։ Թվում է` ու­րախ պի­տի լի­նեի, սա­կայն սա տխ­րու­թյամբ է լց­նում հո­գիս, ին­չո՞ւ... Չի կա­րե­լի ա­նընդ­հատ սխալ­վե­լով ա­ռաջ գնալ, և այն, ին­չին մար­դիկ ձգ­տել են, ին­չին ցան­կա­նում են հաս­նել, դեռևս, ան­հա­սա­նե­լի է մնում։ Մաս­նա­վոր զրույց­նե­րի ժա­մա­նակ բո­լորն էլ ար­դա­րա­ցի են, բո­լորն էլ գե­ղե­ցիկ են դա­տում, տրա­մա­բա­նում, բայց երբ բարձ­րա­նում են ամ­բիոն, կա­տա­րե­լա­պես փոխ­վում են. և՜ ար­տա­հայ­տած մտ­քերն են այլ կերպ, և՜ կեց­վածք­ներն են հա­սա­րա­կու­թյան հան­դեպ ոչ ճիշտ։ Սուն­դու­կյա­նի հե­րո­սի պես խա­բում ենք, խա­բում ենք ու խա­բում։ Այս­պես խա­բե­լով թե ուր ենք գնում, չգի­տենք։
-Դառ­նանք Շարժ­մա­նը... 88-ի փետր­վա­րին Դուք նա­խա­ձեռ­նող խմ­բի կազ­մում էիք: Որ­պես 60-ա­կան­նե­րի թո­հու­բո­հով ան­ցած խի­զախ մտա­վո­րա­կան Ար­ցա­խյան շար­ժու­մից ե­րե­սուն տա­րի անց ինչ­պի­սի՞ զգա­ցո­ղու­թյուն­նե­րով եք հա­մակ­ված և ի՞նչ տվեց այդ հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան պոռթ­կու­մը։

-Դա վե­րերկ­րա­յին զգա­ցում էր, երբ ես ա­ռա­վո­տյան գնում էի աշ­խա­տան­քի, իսկ խմ­բագ­րու­թյու­նը հրա­պա­րա­կին հա­րա­կից էր (այդ շեն­քը հի­մա չկա), երբ մտ­նում էի հրա­պա­րակ, ե­րա­նու­թյուն էր։ Ղա­րա­բա­ղի բո­լոր ծայ­րե­րից մար­դիկ ինչ ու­նեն¬չու­նեն բե­րել են, որ­պես­զի ի­րար հյու­րա­սի­րեն, դի­մա­նան ու պայ­քա­րեն։ Եվ այն զգա­ցո­ղու­թյու­նը, որ մենք միա­սին ենք, միաս­նա­կան ենք և միաս­նա­բար էլ պի­տի պայ­քա­րենք, ե­րա­նու­թյամբ էր լց­նում հո­գիս։ Ա­ռա­ջին ա­լի­քը տվեց ու տա­րավ ընտ­րյալ­նե­րին` գնա­ցին, կոր­ծան­վե­ցին հա­նուն նպա­տա­կի ու գա­ղա­փա­րի։ Հե­տա­գա­յում ե­ղան սայ­թա­քում­ներ, սխալ­ներ՝ մտած­ված և չմ­տած­ված։ Հի­շո՞ւմ ես տի­կին Ա­րաք­սյան ինչ խան­դա­վա­ռու­թյամբ էր կե­րա­կուր պատ­րաս­տում ցու­ցա­րար­նե­րի հա­մար, հա­սա­րակ, բայց հե­րո­սու­հի էր, և նրա նման է­լի կա­յին, բայց այդ ժա­մա­նակ էլ կա­յին մար­դիկ, ո­րոնք, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, հե­ռա­հար նպա­տակ­ներ էին հե­տապն­դում, և հե­տա­գա­յում հա­սան ի­րենց նպա­տակ­նե­րին, նրանք ա­վե­լի պրակ­տիկ էին։ Ա­նուն­ներ չտանք, այն ժա­մա­նա­կի ակ­տի­վիստ­նե­րից, ով­քեր օգտ­վե­ցին հե­ղա­փո­խու­թյան, մեր պայ­քա­րի պտուղ­նե­րից, հե­տո ի­րենց նպա­տակ­նե­րը, վճիռ­նե­րը կա­յաց­րին օ­տար ա­փե­րում, նրանք նո­րից շի­տակ կեց­ված­քով են հան­դես գա­լիս, կար­ծես թե, բո­լոր այն գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րից, ո­րոնք որ կա­տար­վել են ի­րենց իսկ ձեռ­քով, տե­ղյակ չեն, ու ցա­վա­լին ո՞րն է `գնա­հատ­վե­ցին նման­նե­րը։ Իսկ ա­ռա­ջին մեր տան­կիստ­նե­րից մե­կը՝ Հայ­կազ Հա­կոբ­ջա­նյա­նը, Ճար­տար գյու­ղից, ով ա­ռա­ջին աս­տի­ճա­նի ՙՄար­տա­կան խաչ՚-ի ար­ժա­նա­ցել է ա­ռա­ջի­նը, ա­սում են` գնա­ցել է երկ­րից չգ­նա­հատ­վա­ծու­թյան պատ­ճա­ռով և Ռու­սաս­տա­նում մսա­վա­ճա­ռու­թյամբ է զբաղ­վում ու իր օր­վա ապ­րուս­տը հայ­թայ­թում։ Նման­նե­րին երկ­րում սր­բու­թյամբ պի­տի վե­րա­բեր­վեն, ան­նե­րե­լի է մարդ­կանց հու­սա­խա­բու­թյան հասց­նե­լը։
Իմ պատմ­ված­քի հե­րոս­նե­րից մեկն ու­զում է դուրս գալ բա­նա­կից, չու­զե­նա­լով վկա­յա­կո­չել մի տղա­յի մա­հը, ո­րի մե­ղա­վոր­նե­րը նրանք են, ով­քեր այդ տղա­յին հասց­րել են ինք­նաս­պա­նու­թյան։ Սա կյան­քից վերց­ված փաստ է, ոչ թե գրո­ղի երևա­կա­յու­թյան ար­դյունք։ Ո՞վ է այ­սօր գրում հիաս­թափ­ված սերն­դի ող­բեր­գու­թյան մա­սին, ո՞վ է այդ մա­սին հի­շում։
-Տա­րի­նե­րի փոր­ձով ի­մաստ­նա­ցած մտա­վո­րա­կան եք, գու­շա­կե­լը, թերևս, շնոր­հա­կալ գործ չէ, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ինչ­պի­սի՞ն են պատ­կե­րա­նում հա­ջոր­դող տաս­նա­մյակ­նե­րը։ Ձեր փոր­ձա­ռու­թյամբ ի՞նչ խոր­հուրդ կտա­յիք, ի՞նչ ա­նել հա­ջորդ տաս­նա­մյակ­նե­րում սխալ­նե­րը շտ­կե­լու հա­մար։
-Դեռևս Շարժ­ման բոր­բո­քուն տա­րի­նե­րին, երբ որևէ մե­կը փոր­ձում էր սթա­փու­թյան խոսք ա­սել, լռեց­նում էին, ա­սե­լով՝ դրա ժա­մա­նա­կը չէ։ Գլ­խա­վոր հար­ցը լու­ծենք՝ հե­տո։ Ե­րե­սուն տա­րի անց էլ է­լի ա­սում են՝ դրա ժա­մա­նա­կը չէ։ Քա­նի դեռ մենք չենք կա­րող ճշ­մար­տու­թյան ե­րե­սին նա­յել, ճշ­մար­տու­թյու­նը չենք կա­րող ա­սել, հետևա­բար, դրա ժա­մա­նա­կը եր­բեք չի գա­լու։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ես հույս ու­նեմ... գե­տի օ­րի­նա­կը կր­կին մեջ­բե­րեմ. ինք­նա­մաքր­ման ճա­նա­պար­հը պի­տի բռ­նենք, բնու­թյան կող­մից շնորհ­ված հնա­րա­վո­րու­թյունն է, որ­պես­զի հա­սա­րա­կու­թյու­նը գնա­լով մաքր­վի։ Ո­րով­հետև հա­սա­րա­կու­թյու­նը կա՜մ պի­տի ինքն ի­րեն կոր­ծան­վի, կա՜մ պետք է ինք­նա­մաքր­մամբ եր­կի­րը եր­կիր դարձ­նի։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, կար­ծում եմ, որ հնա­րա­վոր չէ, որ այս­պես շա­րու­նակ­վի։ Կա նյու­թի հոգ­նա­ծու­թյուն հաս­կա­ցո­ղու­թյու­նը. երբ նյու­թը հոգ­նում է` կոր­ծան­վում է... Հա­ճախ ինք­նա­թիռ­նե­րը սար­քին են, օդ են բարձ­րա­նում ու պայ­թում, ո­րով­հետև նյութն այլևս չի կա­րող դի­մադ­րել ա­րա­գու­թյա­նը։ Կամ դա պի­տի տե­ղի ու­նե­նա, կամ պետք է նո­րոգ­վի, և հա­սա­րա­կու­թյու­նը վե­րա­դառ­նա իր ար­մատ­նե­րին, իր սկզբ­նա­կան վի­ճա­կին ու կա­ռու­ցի այն­պի­սի մի եր­կիր, ո­րի մա­սին ե­րա­զել ենք ու շա­րու­նա­կում ենք ե­րա­զել։ Չին փի­լի­սո­փան ա­սում է. ե­թե ու­զում եք ճիշտ ապ­րել, եր­կար ապ­րել, ա­պա պետք է ո­չինչ չա­նել։ Ի՞նչ է նշա­նա­կում ո­չինչ չա­նել, այ­սինքն` բնու­թյա­նը չի կա­րե­լի մի­ջամ­տել կոպ­տո­րեն։ Իսկ յու­րա­քան­չյուր ա­նար­դա­րու­թյուն մի­ջամ­տու­թյուն է բնու­թյա­նը։ Նրանք, ով­քեր այ­սօր աշ­խարհ են ղե­կա­վա­րում, եր­կիր են ղե­կա­վա­րում, ժո­ղո­վուրդ են ղե­կա­վա­րում, նրանք սխալ ձևով են մի­ջամ­տում բնու­թյա­նը, և դրա հա­մար էլ այս­պես գնա­լով ա­նո­մա­լիա­ներ են տե­ղի ու­նե­նում աշ­խար­հով մեկ։ Տա­րըն­թաց գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ են կա­տար­վում, ո­րոնք ժխ­տում են նյու­թը, ժխ­տում են մար­դու բա­նա­կա­նու­թյու­նը, ժխ­տում են մեր ա­պա­գան։ Չնա­յած բո­լորս էլ սի­րում ենք մեր ըն­տա­նի­քը, ե­րե­խա­նե­րին, բայց չգի­տակ­ցե­լով գոր­ծում ենք նրանց ա­պա­գա­յի դեմ։ Մարդ­կա­յին է­գոիզմն ու կա­րիե­րիզմն ի­րենց ճա­նա­պար­հին ոչն­չաց­նում են ա­մեն ինչ, ու մո­ռաց­վում են շատ տար­րա­կան բա­ներ։ Մար­դու նպա­տա­կը ո՞րն է. ե­րե­խա­ներ ծնել, դաս­տիա­րա­կել, եր­կիր պա­հել, եր­կիր շե­նաց­նել։ Շատ պարզ, հա­սա­րակ ցան­կու­թյուն, ո­րը, դժ­բախ­տա­բար, հեշտ չէ ի­րա­կա­նաց­վում։ Նկա­տած կլի­նես` յու­րա­քան­չյուր հու­ղար­կա­վո­րու­թյան ժա­մա­նակ, երբ հան­գու­ցյա­լին հո­ղին են հանձ­նում, միայն այդ ժա­մա­նակ են հի­շում, որ ան­ցո­ղիկ է կյան­քը։ Մի քա­նի րո­պե հե­տո մո­ռա­նում են ու շա­րու­նա­կում են նույնն ա­նել` ի վնաս ի­րենց, երկ­րի ու հո­ղի։ Ու­րիշ փի­լի­սո­փա­յու­թյուն չկա... Սի­րիր մեր­ձա­վո­րիդ. ի՞նչ է նշա­նա­կում։ Ա­տե­լու­թյու­նը քայ­քա­յում է, ոչն­չաց­նում է, և սերն ու բա­րու­թյունն են, որ վե­րա­կանգ­նում են եր­կի­րը, աշ­խար­հը։ Տե­սեք, թե Եր­կիր մո­լո­րա­կի հետ ին­չեր են կա­տար­վում, մար­դը մար­դուն ոչն­չաց­նում է, մար­դու ձեռ­քով կոր­ծան­վում են ար­ժեք­նե­րը։

-Ես չեմ կա­րող շր­ջան­ցել և Ձեզ չհարց­նել Ար­ցա­խյան շարժ­ման գլ­խա­վոր խո­սա­փող հան­դի­սա­ցած ՙԽոր­հր­դա­յին Ղա­րա­բաղ՚ թեր­թի ու­նե­ցած դե­րի մա­սին, ո­րի գլ­խա­վոր խմ­բա­գիրն եք ե­ղել տա­րի­ներ շա­րու­նակ։
-Ե­թե 80-90-ա­կան թվա­կան­նե­րին թեր­թը չտեսն­ված մաս­սա­յա­կա­նու­թյուն էր վա­յե­լում, դա ոչ թե խմ­բագ­րի կամ ժուռ­նա­լիս­տա­կան կո­լեկ­տի­վի ջան­քե­րի շնոր­հիվ էր, այլ հա­սա­րա­կա­կան մի­ջա­վայրն էր ստեղ­ծել այդ­պի­սի պայ­ման­ներ։ Երբ ժուռ­նա­լիս­տը գրիչ է վերց­նում, ա­պա մտա­ծում է իր երկ­րի, իր ժո­ղովր­դի մա­սին, այն գա­ղա­փա­րի մա­սին, հա­նուն ին­չի ին­քը գրիչ է վերց­նում։ Հի­մա ի՞նչ կա­րող է ա­սել խմ­բա­գի­րը, մեկ-եր­կու հա­մար ու­զածդ թեր­թը լույս կըն­ծա­յես, ու կփակ­վի հա­մա­րը: Հա­սա­րակ բան ա­սեմ, չնա­յած հա­կա­սող բան է, բայց պի­տի աս­վի: Երբ ՙԽոր­հր­դա­յին Ղա­րա­բաղ՚ թեր­թում լույս էր տես­նում որևէ քն­նա­դա­տա­կան հոդ­ված, մարզ­կո­մի ա­ռա­ջին քար­տու­ղար Կևոր­կո­վը զան­գում էր հա­մա­պա­տաս­խան ինս­տան­ցիա­ներ և պա­հան­ջում հար­ցը քն­նար­կել ու լու­ծում տալ: Դա այն Կևոր­կովն էր, ո­րին հա­սա­րա­կու­թյու­նը մեր­ժեց: Ոչ թե գո­վեր­գում եմ նրան, այլ խոս­քի բա­րո­յա­կա­նու­թյան ար­ժե­քի մա­սին եմ ա­սում: Հի­մա ա­վե­լի խիստ քն­նա­դա­տա­կան խոսք կա­րե­լի է տպագ­րել` ա­ռանց աչք թար­թե­լու` ի­մա­նա­լով, որ դա ոչ մի հետևանք չի ու­նե­նա­լու: Խոս­քի ժա­մա­նակն ան­ցել է, ժա­մա­նակ­նե­րը փոխ­վել են, պա­հանջ­նե­րը փոխ­վել են, և խն­դիր­ներն են փոխ­վել: Դա ոչ թե բնա­կան շարժ­ման հետևանք է, այլ ստեղծ­ված հաս­րա­կա­կան կա­ցու­թաձև է դար­ձել, ո­րի դեմն առ­նե­լը շատ դժ­վար է: Սա էլ մի նոր մի­ջա­վայր է` ի տար­բե­րու­թյուն բոլշևի­կյան բռ­նա­պե­տու­թյան, մի նոր մի­ջա­վայր է, երբ ա­մեն ինչ կա­րե­լի է ա­սել և կա­րե­լի է ա­մեն ինչ ան­տե­սել: Դրա հա­մար էլ այ­սօր գլ­խա­վո­րը խոս­քին ար­ժեք տալն է: Հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան մի­ջա­վայրն այլ ըն­թացք ու բնույթ է ստա­ցել իր հին, հնից ե­կած տրա­դի­ցիա­նե­րով հան­դերձ:
-Դուք մեզ միշտ կո­չել եք քա­ղա­քա­ցիա­կան խի­զա­խու­թյան, այ­սօր էլ մենք փոր­ձում ենք բարձ­րա­ձայ­նել բաց­թո­ղում­նե­րի մա­սին, բայց ինչ­պես ա­սում են. ՙՁայն բար­բա­ռո հա­նա­պա­տի...՚։
-Չես կա­րող ա­սել ...Ոչ միայն լսող չես ու­նե­նա­լու, նույ­նիսկ այլևս ա­սե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն չես ու­նե­նա։ Հի­մա մենք այն­պի­սի ժա­մա­նակ ենք ապ­րում, ո­րի ար­դյունք­նե­րին (խոս­քը դրա­կան ար­դյունք­նե­րի մա­սին է) շատ եր­կար պի­տի սպա­սենք։ Դա, թերևս, մեկ սերն­դի գործ չէ։
-Մեր պայ­քա­րի ըն­թաց­քում ա­ռանց­քա­յին նշա­նա­կու­թյան ձեռք­բե­րում­նե­րի մա­սին կու­զե­նա­յի Ձեր կար­ծի­քը լսել. ի վեր­ջո ի՞նչ ու­նե­ցանք մենք, ո­րը պի­տի ան­թեք պա­հի երկ­րի ող­նա­շա­րը։
-Մենք ձեռք ենք բե­րել հնա­րա­վո­րու­թյուն և պետք է այն­քան ի­մաս­տուն գտն­վենք, այն­քան խե­լա­ցի, որ այդ հնա­րա­վո­րու­թյու­նը կա­րո­ղա­նանք օգ­տա­գոր­ծել։ Ա­ռայժմ այդ հնա­րա­վո­րու­թյունն ու­նենք։ Հե­տա­գա­յում ի՞նչ կլի­նի, մարդ վա­խե­նում է եզ­րա­կա­ցու­թյուն­նե­րի հան­գել, ո­րով­հետև լու­սա­վոր բան քիչ ենք տես­նում։
-Իսկ գո՞ւ­ցե մեր պա­հանջն է շատ, ա­սում են` մտա­վո­րա­կան­նե­րը մի փոքր ա­վե­լի հե­ռուն են տես­նում, հա­ճախ կան­խազ­գում, նրանց երևա­կա­յու­թյունն ա­ռա­վել զար­գա­ցած է, գո՞ւ­ցե դա է պատ­ճա­ռը...
-Ոչ, այդ դեպ­քում ա­սա տես­նեմ` ին­չո՞ւ ենք ես ու դու խո­սում Ե­զո­պո­սի լեզ­վով։ Իշ­խա­նու­թյու­նը զար­մա­նա­լի հատ­կա­նիշ ու­նի, կա­րող է և՜ եր­կի­րը բար­գա­վաճ­ման հասց­նել, և՜ եր­կիր կոր­ծա­նել։ Պլա­տոնն ա­սում է. ՙԵ­թե եր­ջա­նիկ պա­տա­հա­կա­նու­թյամբ խե­լամ­տու­թյու­նը, ար­դա­րու­թյու­նը հայ­տն­վեն միա­սին, ա­պա այդ եր­կի­րը խն­դիր­ներ չի ու­նե­նա՚։ Դժ­բախ­տա­բար, այդ ատ­րի­բուտ­նե­րը հա­սա­րա­կու­թյու­նը միան­գա­մից չի ու­նե­նում։ Դրա հա­մար էլ այդ դե­ֆի­ցի­տը, խե­լոք եր­կիր և խե­լոք կա­ռա­վա­րիչ ու­նե­նա­լու այդ պար­տա­դիր պայ­մա­նը, ի­րար հետ չեն հա­մընկ­նում կամ ի­րար հետ չեն գոր­ծում։ Պլա­տո­նից այս կողմ ան­ցել է եր­կու հա­զար տա­րի, բայց դեռևս խե­լամ­տու­թյունն ու ար­դա­րու­թյունն ի­րար չեն հան­դի­պել։