[ARM]     [RUS]     [ENG]

... ԵՐԲ ՙՍԱՆ­ՐՈՒՄ՚ ԷԻՆՔ ԹԱ­ՂԱ­ՎԱՐԴ ԳՅՈՒ­ՂԻ ՓՈ­ՂՈՑ­ՆԵ­ՐԸ

Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

Դեռ գյուղ չմ­տած, նկա­տե­ցինք, որ մո­տա­կա կամր­ջա­կին, շի­նա­րար ար­տա­հա­գուս­տով տղա­մար­դիկ զոդ­ման աշ­խա­տանք­ներ են կա­տա­րում, կանգ­նե­ցինք, որ բարևենք ու տես­նենք, թե ի՞նչ բա­նի են... Մի քիչ դժ­կա­մու­թյամբ, որ ի­րենց կարևոր գոր­ծից կտ­րում ենք, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, հա­մա­ձայ­նե­ցին եր­կու բառ փո­խա­նա­կել... Ա­րա­յիկ Ղա­զա­րյանն իր տեխ­նի­կա­յով Ստե­փա­նա­կեր­տից է այս­տեղ հա­սել, ա­սել են` սահ­մա­նա­մերձ գյու­ղում գործ կա, պարզ է, որ չէր մեր­ժե­լու։

Հի­մա սահ­մա­նա­պահ գյու­ղում բո­լորն էլ ա­նե­լիք ու­նեն, նո­րից մեջքն ուղ­ղե­լու, գո­տին ձգե­լու ժա­մա­նակ­ներն են... Հայ­րե­նի­քի ու զա­վակ­նե­րի վաղ­վա օր­վա հան­դեպ պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­նը մղում է ու­ժե­րի ու հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի մո­բի­լի­զա­ցիա­յի։ Նրանք ար­հա­մար­հե­լով բո­լոր դժ­վա­րու­թյուն­ներն ու բնու­թյան քմա­հա­ճույք­նե­րը, օգ­նում են, որ ժամ ա­ռաջ մար­դիկ նոր­մալ պայ­ման­ներ ու­նե­նան։ Եր­կու­սու­կես ա­միս է, ինչ նրանք աս­ֆալ­տա­պա­տում են գյու­ղա­մի­ջյան ճա­նա­պարհ­նե­րը, մինչև այն վայ­րը, որ­տե­ղից սկս­վում են փշա­լա­րե­րը։ Շու­տով կա­վար­տեն նաև գե­րեզ­ման­ներ տա­նող ճա­նա­պար­հը ու կտե­ղա­փոխ­վեն այլ ճա­կատ, այն­տեղ, որ­տեղ աշխ­ղե­կը կա­սի և որ­տեղ ի­րենց կա­րիքն ա­ռա­վել շատ է զգաց­վում։ Ի­րենք գնա­ցողն են, բայց Ա­րա­յի­կը մտա­հոգ­ված է գյու­ղա­ցի­նե­րի ա­պա­գա­յով, հատ­կա­պես գյու­ղի փո­ղոց­նե­րում աշ­խույժ ծլվ­լա­ցող ե­րե­խա­նե­րի հա­մար է ան­հան­գս­տա­նում, ով­քեր հա­կա­ռա­կոր­դի ու­ղիղ նշա­նա­ռու­թյան տակ են, իսկ ին­քը, ինչ­պես ժո­ղո­վուրդն է ա­սում, նրանց /ի­մա՝ հա­կա­ռա­կոր­դի/ թթուն վա­ղուց ար­դեն խմել է։ Քիչ այն կող­մում՝ Ար­մե­նը, Աս­ծա­տու­րը, Սեյ­րանն ու Դա­վի­թը զոդ­ման աշ­խա­տանք­ներ էին կա­տա­րում` գլուխ­նե­րը կախ, սա­կայն ի­րենց գոր­ծի կարևո­րու­թյան գի­տակ­ցու­մով, րո­պե ան­գամ չեն ու­զում բարձ­րաց­նել գլուխ­նե­րը ու մեզ գո­նե ի­րենց հա­յաց­քին ՙար­ժա­նաց­նել՚։ Կարևորն ի­րենց ա­րածն է, մե­րը՝ դի­տար­կում են որ­պես ՙպա­րապ վախ­տի խա­ղա­լիք՚։ Վար­պետ­նե­րից ա­վագն ու նաև մեջ­նե­րի փոր­ձա­ռուն մեր հար­ցա­սի­րու­թյա­նը մի փոքր տե­ղի տվեց, սա­կայն նկա­տե­լով ֆո­տոխ­ցիկն ու ձայ­նագ­րի­չը, ե­րե­սը թե­քեց ու գոր­ծի ան­ցավ։
Վա­լե­րին ու Շա­հե­նը ՙԱր­ցա­խու­ղի՚ ըն­կե­րու­թյան վար­պետ-շի­նա­րար­ներ են, եր­կուսն էլ թո­շա­կա­ռու։ Իմ հար­ցին, թե այդ տա­րի­քում ին­չու՞ հան­գս­տի չեն գնում, զար­մա­ցած ինձ նա­յե­ցին, հա­վա­նա­բար մտա­ծե­լով, որ ես այս աշ­խար­հից չեմ, այ­լա­պես կի­մա­նա­յի, որ աշ­խա­տող ձեռ­քի պա­կաս կա, ժամ ա­ռաջ եր­կիրն ա­վե­րակ­նե­րից ա­զա­տե­լու խն­դիր կա և ի­րենք չեն կա­րող հան­գիստ ծե­րու­թյուն վա­յե­լել, ի­մա­նա­լով, որ չորս­բո­լորն ի­րենց կա­րիքն ու­նեն։ Ժա­մա­նա­կին հայ­րե­նի­քին ա­ռաջ­նագ­ծում և թի­կուն­քում ծա­ռա­յած Վա­լե­րին ու Շա­հե­նը, այ­սօր էլ ի­րենց շար­քում են զգում, դժ­վա­րու­թյուն­նե­րից հու­սա­հատ­վե­լը նրանց հա­մար չէ, ճամպ­րուկ­ներ հա­վա­քե­լը ա­ռա­վել ևս, նրանց ար­մատ­ներն այս հո­ղում շատ խորն են, այն­քան խո­րը, որ ոչ մի ուժ չի կա­րող պո­կել-ար­մա­տա­խիլ ա­նել։
ՙԱր­ցա­խու­ղու՚ շի­նա­րար­նե­րի շի­տակ պահ­ված­քից ոգևոր­ված, նոր էինք մի քա­նի քայլ ա­ռա­ջա­ցել, երբ դեմ­ներս ե­լավ ա­ռա­ջին հե­ծյա­լը՝ գյու­ղա­կան շքե­ղու­թյան հա­մա­րում ու­նե­ցող իր ե­րի­վա­րին հե­ծած։ Կեն­դա­նին զգա­լով ոչ յու­րա­յին­նե­րիս ներ­կա­յու­թյու­նը, փոր­ձեց խույս տալ, բայց դե մեզ­նից պրծ­նելն այդ­քան էլ հեշտ չէ... Ձիա­վո­րը ՙստիպ­ված՚ էր ներ­կա­յա­նալ՝ Համ­լետ Աս­րյան... Վե­րին Թա­ղա­վար­դից եմ` ա­սաց, տուն ու տեղ կորց­րել եմ, ա­սաց ու հա­յաց­քը գետնին հա­ռեց, ա­պա ինք­զին­քը հա­վա­քե­լով, մի փոքր սիր­տը բա­ցել փոր­ձեց... Սրտ­նե­ղած է, բայց հա­րա­զատ գյու­ղից, հա­րա­զատ երկ­րից ու նրա զին­վո­րից նե­ղա­նալ չկա։ Նա մո­տա­կա հան­դա­մա­սում խա­ղո­ղի փոք­րիկ այ­գի ու­նի, գնում է խնա­մե­լու, որ վազն ի­րե­նից ե­րես չթե­քի, որ մո­լա­խո­տը չու­տի ա­ռողջ ար­մա­տը, գնում է հո­ղի հետ զրու­ցե­լու, պայ­ման կա­պե­լու և ուխտ ա­նե­լու, որ հո­ղը հո­գա­տար տի­րո­ջից ե­րես չթե­քի ի­րեն լքե­լու հա­մար... Համ­լե­տը ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պես քե­ռի Ռա­ֆի­կենց տանն է մնում, նրա որ­դին՝ Սեր­ժոն, զոհ­վել է, փոր­ձում է ձեռ­քը ե­կա­ծով նրան էլ օգ­նել, հոգ­սը կի­սել՝ սփո­փել որ­դե­կո­րույս հո­րը։ Ցտե­սու­թյուն ա­սե­լուց ա­ռաջ, երբ Համ­լե­տին հարց­րի թե ի՞ն­չի կա­րիք ու­նեն, ա­սաց՝ միայն խա­ղա­ղու­թյան... Ին­քը հո­ղի լե­զուն լավ գի­տի, քա­րից էլ հաց կքա­մի, միայն թե չար, հարևան­նե­րին օր ու բա­րի չտ­վող հա­կա­ռա­կորդ­ներն ի­րենց օ­րե­րը չհա­րա­մեն պա­րապ կրա­կոց­նե­րով։

Ամ­պա­մած օ­րը միան­գա­մից արևի շո­ղե­րով լց­վեց, երբ մտանք գյու­ղի դպ­րո­ցի շքա­մուտ­քից ներս և դպ­րո­ցի տնօ­րե­նի ու­ղեկ­ցու­թյամբ, մեկ առ մեկ բա­ցե­լով դա­սա­սե­նյակ­նե­րը, տե­սանք օր­վա դա­սա­ցու­ցա­կի հարգ ու կար­գով պա­րա­պող ա­շա­կերտ­նե­րին ու նրանց, քիչ է ա­սել, նվի­րյալ ու­սու­ցիչ­նե­րին... Ու մենք հաս­կա­ցանք, որ սահ­մա­նա­մերձ գյու­ղը մա­քա­ռում, ապ­րում ու ջեր­մա­նում է այդ փոք­րիկ­նե­րի տա­քուկ շն­չից, նրանց` հա­րա­զատ գյու­ղում ապ­րել-շա­րու­նա­կե­լու վճ­ռա­կա­նու­թյու­նից, նո­րից ու կր­կին դա­սըն­կեր­նե­րին գտ­նե­լու ու միա­սին նախ­կի­նի պես ան­հոգ ապ­րե­լու, պա­րա­պե­լու ու մայ­րե­նին սեր­տե­լու հո­գու պա­հան­ջից։ Հաս­կա­նում ես, որ այդ մա­նուկ­նե­րին շատ բան պետք չէ, պար­զա­պես նրանք չեն ու­զում շեղ­վել ի­րենց կյան­քի բնա­կա­նոն ըն­թաց­քից։ Դա նրանց հա­մար, օդ ու ջրի, հա­նա­պա­զօ­րյա հա­ցի պես անհ­րա­ժեշտ է... Արևի կտոր Հայ­կը, Մա­րիան, Սո­ֆյան, Սո­նյան, Ան­նան, Վա­հեն, Ա­լեք­սը, Գո­ռը, Հա­րութն ու Ա­շո­տը մեզ խոս­տա­ցան, որ ի­րենց գյու­ղից ոտ­քը ոտ­քի ա­ռաջ չեն դնե­լու և, որ հա­րա­զատ գյուղն ի­րենց մայ­րիկ­նե­րի պես թանկ ու հա­րա­զատ է... Ստե­փա­նա­կերտն ու Երևա­նը շատ գե­ղե­ցիկ են ու մեծ, բայց ի­րենց Թա­ղա­վար­դին չեն կա­րող փո­խա­րի­նել։ Փոք­րիկ Ա­լեք­սը ըն­կեր­նե­րից ա­ռաջ ընկ­նե­լով կիս­վեց մեզ հետ... Հայ­րը՝ Ռու­բեն Ա­լա­վեր­դյա­նը, այ­սօր էլ ծա­ռա­յու­թյան մեջ է, երբ իջ­նում է դիր­քե­րից, մեկ-եր­կու օ­րով տուն է գա­լիս, ա­մեն ան­գամ ա­սում է՝ չլի­նեմ-չտես­նեմ ունք­ներդ փոտ գցեք /հոնք­ներդ կի­տեք/, մենք ու­ժե­ղա­նա­լու ենք ու կորց­րա­ծը ետ ենք բե­րե­լու, որ թոփ էլ տրա­քի։ Իսկ Ա­լեք­սը հա­վա­տում է իր հո­րը, հա­վա­տում է նրա ըն­կեր­նե­րին, ո­րոնց հետ շփ­վե­լու պա­տիվն է ու­նե­ցել։ Իսկ նրանց պատ­մու­թյան ու­սուց­չու­հին՝ Գո­հար Շա­քա­րյա­նը, ով ա­մեն օր իր ա­շա­կերտ­նե­րի հետ ճամ­փոր­դում է պատ­մու­թյան բա­վիղ­նե­րում, սա­նե­րին օգ­նում է մե­կընդ­միշտ հաս­կա­նալ, թե. ՙՔա­նի՛ ցե­ղեր ցա­մա­քե­ցին, ինչ­պես հե­ղեղն ա­վա­զի մեջ՚, բայց ապ­րեց հայն ու հա­յու­թյու­նը և շա­րու­նա­կե­լու է ապ­րել ու հա­վեր­ժել իր զա­վակ­նե­րի ան­կոտ­րում կամ­քի շնոր­հիվ։ Երբ ցտե­սու­թյուն էինք ա­սում, տի­կին Շա­քա­րյա­նը մեզ տվեց ՙԹա­ղա­վարդ գյու­ղի պատ­մու­թյու­նը՝ հին ժա­մա­նակ­նե­րից մինչև մեր օ­րե­րը՚, և երբ Ստե­փա­նա­կեր­տի իմ տա­քուկ ու հա­մե­մա­տա­բար անվ­տանգ աշ­խա­տա­սե­նյա­կում թեր­թում էի նրա խնամ­քով գրի ա­ռած տա­րեգ­րու­թյան է­ջե­րը, ա­մա­չե­ցի, որ պատ­մա­կան ու պատ­վա­կան գյու­ղի տա­րեգ­րու­թյան շատ է­ջե­րի հետ ա­ռա­ջին ան­գամ էի ՙա­ռե­րես­վում՚:
... Թա­ղա­վար­դը վա­րից-վեր ՙսան­րե­լով՚ հա­սանք գյու­ղա­մեջ, այդ­տեղ էլ հան­դի­պե­ցինք Ար­թու­րին՝ իր տան դե­մը նս­տել, մտ­քե­րի հետ ՙկռ­վի՚ մեջ էր... Տու­նը ՙվի­րա­վոր՚, որ­դին՝ Ա­րա­յի­կը, վի­րա­վոր, հա­րա­զատ գյու­ղը եր­կատ­ված... Հարց­նում եմ՝ որ­տե՞ղ ես աշ­խա­տում, փոր­ձում է կա­տա­կին տալ՝ գյու­ղի ախ­րա­նիկն եմ՝ /պա­հա­կը/, ա­սում է, հե­տո ա­վե­լաց­նում է ա­վե­լի լուրջ՝ ինձ նման­նե­րը շատ են, ապ­րում են Աստ­ծու հույ­սին, աստ­վա­ծա­յին ար­դա­րու­թյանն ա­պա­վի­նած։ Գյու­ղի 3,5 կի­լո­մետ­րա­նոց նոր աս­ֆալ­տա­պատ փո­ղոց­ներն ու գի­շե­րա­յին լու­սա­վո­րու­թյունն ու­սում­նա­սի­րե­լով, ել­նում ենք քա­րերն ի վեր, սա­րերն ի վեր ու հան­դի­պում տի­կին Սիր­վար­դին, ով ջա­նադ­րա­բար իր բան­ջա­րա­նոցն էր կար­գի բե­րում: ՙԱչ­քիս ցա­վա տա­լիս, որ էս­պես տես­նում եմ՚,- ա­սում է մեր հեր­թա­կան զրու­ցա­կի­ցը ու բա­րի ժպի­տը դեմ­քին, ձեռ­քե­րը փե­շե­րով մաք­րե­լով, գյու­ղա­կան մաք­րա­մա­քուր ան­մի­ջա­կա­նու­թյամբ մեզ թե­յի հրա­վի­րում։ Տի­կին Սիր­վար­դը նեղ­վում է, որ իր տես­քը պատ­շաճ չէ, և փոր­ձում է խույս տալ ֆո­տոխ­ցի­կից, ա­պա ինք­զին­քը հա­վա­քե­լով հի­շում է իր ՙկար­գա­վի­ճա­կը՚ ու խո­րը հո­գոց քա­շե­լով ցույց է տա­լիս իր տու­նը, որ մնա­ցել է վերևնե­րում՝ ան­տեր ու լք­ված։ Նա ա­ռայժմ աղջ­կա տանն է բնա­վոր­վել, մինչև մի լույս կբաց­վի... Փե­սան զոհ­վել է, աղ­ջի­կը դպ­րո­ցում ու­սուց­չու­հի է, ե­կել է, որ նա մե­նակ չմ­նա, եր­կու թոռ­նե­րը Երևա­նում ու­սա­նող­ներ են... Տի­կին Սիր­վար­դը մեզ ա­նակն­կա­լի է բե­րում ա­սե­լով՝ 8 աղ­ջիկ ու­նեմ, 8-ն էլ բարձ­րա­գույ­նը կար­միր դիպ­լո­մով են ա­վար­տել, իսկ, երբ հարց­նում ենք թե քա­նի՞ թոռ ու­նի, ժպ­տա­լով մեզ ՙխրա­տում՚ է՝ հաշ­վել չի կա­րե­լի, շատ են ու թող ա­վե­լի շատ լի­նեն, ա­պա որ­պես բազ­մա­զա­վակ մայր իր մաղ­թանքն է հն­չեց­նում՝ հա­յաց­քով եր­կին­քը ՙչա­փե­լով՚... Թող բո­լո­րի օ­ջախ­նե­րում էլ ե­րե­խա­նե­րի ձեն լի­նի։