[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԲՆՈՒ­ԹՅԱՆ ՀԱՆ­ԴԵՊ ԲՆԱԿ­ՉՈՒ­ԹՅԱՆ ԱՆ­ՏԱՐ­ԲԵ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՄԵԾ Է

Լաու­րա ԳՐԻ­ԳՈ­ՐՅԱՆ

ԱՀ բնա­պահ­պա­նու­թյան և բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի կո­մի­տեի ան­մի­ջա­կան վե­րահս­կո­ղու­թյան տակ գոր­ծող՝ ՙԿա­նաչ Ար­ցախ կեն­սո­լոր­տա­յին հա­մա­լիր՚ ՊՈԱԿ-ն իր գոր­ծու­նեու­թյու­նը սկ­սել է 2018 թվա­կա­նի հու­լի­սի 3-ից: ՊՈԱԿ-ի    տնօ­րեն, կեն­սա­բա­նա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր  Վահ­րամ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻ խոս­քով՝  կազ­մա­կեր­պու­թյան նպա­տա­կը բնու­թյան հա­տուկ պահ­պան­վող տա­րածք­նե­րի՝ պե­տա­կան ար­գե­լո­ցի, ազ­գա­յին պար­կի, պե­տա­կան ար­գե­լա­վայ­րի ստեղ­ծումն է, բնա­կան է­կո­հա­մա­կար­գե­րի, լանդ­շաֆ­տա­յին և կեն­սա­բա­նա­կան բազ­մա­զա­նու­թյան, բնու­թյան ժա­ռան­գու­թյան գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թյան, պահ­պա­նու­թյան, պաշտ­պա­նու­թյան, հաշ­վառ­ման, գույ­քագր­ման, դի­տան­ցի, բնու­թյան տա­րեգ­րու­թյան վար­ման, ինչ­պես նաև բնա­կան պա­շար­նե­րի կա­յուն օգ­տա­գործ­ման ա­պա­հո­վու­մը։

- Պա­րոն Հայ­րա­պե­տյան, ար­ցա­խյան վեր­ջին պա­տե­րազմն ի՞նչ հետևանք­ներ ու­նե­ցավ ՙԿա­նաչ Ար­ցախ՚ ՊՈԱԿ-ի գոր­ծու­նեու­թյան վրա։ Ի՞նչ խն­դիր­ներ են ծա­ռա­ցել կա­ռույ­ցի առջև։
- Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան տա­րածքն աչ­քի է ընկ­նում ինչ­պես բու­սա­կան, կեն­դա­նա­կան, այն­պես էլ բնա­կան լանդ­շաֆտ­նե­րի հա­մա­լիր­նե­րի ար­տա­սո­վոր բազ­մա­զա­նու­թյամբ: Ար­ցա­խի ֆաու­նան հա­րուստ ու բազ­մա­զան է, այս­տեղ ա­ռա­վել աչ­քի են զարն­վում կաթ­նա­սուն­ներն ի­րենց տե­սա­կա­յին կազ­մով, կեն­սա­կեր­պով և է­կո­լո­գիա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րով, ո­րին, բնա­կա­նա­բար, նպաս­տել է Ար­ցա­խի բա­րե­խառն կլի­ման, լանդ­շաֆտ­նե­րի բղե­տու­թյու­նը և այլն: Սա­կայն վեր­ջին տա­րի­նե­րին երկ­րում ստեղծ­ված սո­ցիալ-տն­տե­սա­կան պայ­ման­նե­րը, ադր­բե­ջա­նա­կան ագ­րե­սոր­նե­րի կող­մից սան­ձա­զերծ­ված պա­տե­րազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը, ո­րոնց ըն­թաց­քում օգ­տա­գործ­վել են մի­ջազ­գա­յին նոր­մե­րով ար­գել­ված ֆոս­ֆո­րա­յին զեն­քեր, ի­րենց բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյունն են թո­ղել Ար­ցա­խի բնու­թյան մանր ու խո­շոր կաթ­նա­սուն­նե­րի տե­սա­կա­յին կազ­մի, թվա­քա­նա­կի, տա­րած­վա­ծու­թյան և է­կո­լո­գիա­կան այլ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի վրա, բնա­կա­նա­բար, ան­մասն չի մնա­ցել նաև բու­սա­կան աշ­խար­հը: Ինչ­պես մյուս բո­լոր ո­լորտ­նե­րի, այն­պես էլ բնու­թյան հա­մար կոր­ծա­նա­րար ու ա­վե­րիչ է պա­տե­րազ­մը: Ադր­բե­ջա­նի կող­մից սան­ձա­զերծ­ված 44-օ­րյա պա­տե­րազ­մի հետևան­քով Ար­ցա­խի բնու­թյու­նը ևս մեծ կո­րուստ­ներ է կրել, մեր մո­տա­վոր հաշ­վարկ­նե­րով միայն Մար­տա­կեր­տի նա­խա­լեռ­նա­յին գո­տում (Ջրա­բեր­դի և Ե­րից ման­կանց վան­քի հատ­ված­նե­րում) հր­դեհ­վել է մոտ 600-700 հա տա­րածք, որ­տեղ առ­կա են ան­հե­տաց­ման եզ­րին գտն­վող մի շարք բու­սա­տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ՝ ա­կանթ դիոս­կո­րե­յան­ման, ա­դիան­տում Վե­նե­րա­յի վարս, ձն­ծա­ղիկ Ար­տյու­շեն­կո­յի, վար­դա­տե­րե­փուկ մուշ­կա­յին, բոշխ բո­հե­մա­կան, գի­հի և մի շարք այլ ծա­ռա­տե­սակ­ներ: Այս­տեղ հա­րուստ էր նաև կար­միր գր­քա­յին ա­նող­նա­շար և ող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րով, ո­րոնք նույն­պես զոհ են դար­ձել հր­դեհ­նե­րի և ֆոս­ֆո­րով թու­նա­վոր­ման:
- Ստեղծ­ված ի­րա­վի­ճա­կում որ­քա­նո՞վ է հա­ջող­վում ի­րա­կա­նաց­նել ՊՈԱԿ-ի գոր­ծա­ռույթ­նե­րը։
- Ի­հար­կե, ոչ միայն ստեղծ­ված ի­րա­վի­ճա­կում, այլև միշտ առ­կա են ե­ղել ու կան բազ­մա­թիվ խո­չըն­դոտ­ներ: Ես ա­մեն մի ա­ռիթ օգ­տա­գոր­ծել եմ՝ ա­սե­լով, որ բնու­թյու­նը, մաս­նա­վո­րա­պես ան­տառ­նե­րը, չպի­տի ըն­դուն­վի որ­պես աշ­խա­տա­տեղ կամ բիզ­նե­սի մի­ջոց։ Նույ­նը նաև վե­րա­բե­րում է կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հին։ Լեռ­նա­յին եր­կր­նե­րի ան­տառ­նե­րը ար­դյու­նա­բե­րա­կան ան­տառ­ներ չեն, նրանք հո­ղա­պաշտ­պան, ջրա­պաշտ­պան և կլի­մա­գո­յաց­նող են, ուս­տի են­թա­կա են խիստ պահ­պա­նու­թյան։ Ան­տա­ռօգ­տա­գործ­մա­նը կամ ան­տառ­շա­հա­գործ­մա­նը պետք է մո­տե­նալ մաս­նա­գի­տո­րեն, ո­րը մեր պայ­ման­նե­րում չի ի­րա­կա­նաց­վում, հա­մե­նայն դեպս մեր դի­տար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ չենք ար­ձա­նագ­րել... Ի դեպ՝ մաս­նա­գետ­ներ էլ չկան: Մենք մեր գոր­ծու­նեու­թյան ե­րեք տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում, չնա­յած մեր սուղ պայ­ման­նե­րին, հնա­րա­վո­րու­թյան սահ­ման­նե­րում վե­րահս­կել ենք միայն հա­տուկ պահ­պան­վող տա­րածք­նե­րի ան­տա­ռա­ծածկ վայ­րե­րը, սա­կայն այ­սօր մեր ՊՈԱԿ-ը, դժ­բախ­տա­բար, լու­ծար­ման փու­լում է, բայց, իմ կար­ծի­քով, ստեղծ­ված վի­ճա­կում պի­տի ճիշտ հա­կա­ռա­կը լի­ներ, այ­սինքն` հա­տուկ պահ­պան­վող տա­րածք­ներն ա­վե­լա­նա­յին, ռե­ժի­մը խս­տաց­վեր: Ան­տառ­նե­րը պետք է դի­տարկ­վեն ոչ թե որ­պես պե­տա­կան, այլ՝ հան­րա­յին սե­փա­կա­նու­թյուն: Յու­րա­քան­չյուր ոք պետք է գի­տակ­ցի, որ բնու­թյունն իր տունն է և նրա պահ­պա­նու­թյու­նը նաև իր ու­սե­րին է: Բայց, դժ­բախ­տա­բար, բնու­թյան հան­դեպ մեր բնակ­չու­թյան մոտ ան­տար­բե­րու­թյու­նը մեծ է, շա­տե­րը հա­մա­րում են, որ կան բնա­պահ­պա­նու­թյամբ զբաղ­վող կա­ռույց­ներ ու դա նրանց գործն է:
- Դուք նաև գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տանք­ներ եք ի­րա­կա­նաց­նում, այդ ա­ռու­մով ի՞նչ նո­րու­թյուն­ներ կան։
- Ա­յո, ար­դեն 3-րդ տա­րին է՝ մեր ՊՈԱԿ-ում ի­րա­կա­նաց­վում են ՀՀ ԿԳՄՍ նա­խա­րա­րու­թյան գի­տու­թյան կո­մի­տեի կող­մից ֆի­նան­սա­վոր­վող գի­տա­կան թե­մա­ներ: Իսկ մինչ այդ՝ մոտ 25 տա­րի, զբաղ­վում եմ Ար­ցա­խի կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հի մի մա­սի՝ կաթ­նա­սուն­նե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թյամբ: Պետք է հպար­տու­թյամբ նշեմ, որ այդ դժ­վա­րին և պա­տաս­խա­նա­տու գործն ինձ է բա­ժին ըն­կել, և ես ա­ռա­ջին ան­գամ ներ­կա­յաց­րել եմ Ար­ցա­խի կաթ­նա­սուն­նե­րի ֆաու­նան: Այս­տեղ չպետք է մո­ռա­նանք իմ գի­տա­կան ղե­կա­վար և խոր­հր­դա­տու, մեր գի­տա­կան թի­մի ղե­կա­վար, մե­ծա­նուն գիտ­նա­կան, լու­սա­հո­գի պրո­ֆե­սոր Է­դուարդ Գրի­գո­րիի Յավ­րու­յա­նին: Ար­ցա­խի ֆաու­նա­յի ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րի գոր­ծում նաև ի­րենց մեծ ա­վանդն ու­նեն Գ. Պո­պո­վը, Ա. Ղա­զա­րյա­նը, Ա. Ա­վա­գյա­նը, Ս. Բա­լո­յա­նը, Տ. Հայ­րա­պե­տյա­նը, ո­րոնց հետ ա­ռայ­սօր հա­մա­գոր­ծակ­ցում ենք:

Այ­սօր մեր կող­մից ի­րա­կա­նաց­վող ծրագ­րի նպա­տակն է ու­սում­նա­սի­րել Ար­ցա­խյան 3-րդ պա­տե­րազ­մի պատ­ճա­ռով վտանգ­ված խո­շոր և մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի կար­գա­վի­ճա­կը: Այս ա­ռու­մով հաշ­վե­տու ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­ներն սկ­սել ենք մանր կաթ­նա­սուն­նե­րից, հաշ­վի առ­նե­լով, որ մանր կաթ­նա­սուն­նե­րը (Micromammalia) հան­դի­սա­նում են բնա­կան է­կո­լո­գիա­կան հա­մա­կար­գե­րի կարևո­րա­գույն բա­ղադ­րիչ­նե­րից: Եր­բեմն դրան­ցով է պայ­մա­նա­վոր­ված է­կո­հա­մա­կար­գե­րի ձևա­վո­րու­մը, ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը և կա­յու­նու­թյու­նը: Դրան­ցից շա­տե­րը հան­դի­սա­նում են ան­տա­ռա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­րի հիմ­նա­կան տե­սակ­նե­րից: Նո­րու­թյուն­նե­րի մա­սին խո­սե­լը, իմ կար­ծի­քով, դեռ վաղ է: Սա­կայն պի­տի փաս­տեմ, որ ար­ձա­նագ­րում ենք կեն­դա­նա­տե­սակ­նե­րի թվա­քա­նա­կի նվազ­ման մի­տում:
- Ար­գե­լո­ցի պահ­պա­նու­թյան և կեն­դա­նի­նե­րի ու բույ­սե­րի ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի և տար­վող աշ­խա­տանք­նե­րի մա­սին ի՞նչ կա­սեք...
- Դժ­բախ­տա­բար, ար­գե­լո­ցը և ար­գե­լա­վայ­րը օ­կու­պաց­ված են ադր­բե­ջա­նա­կան ագ­րե­սոր­նե­րի կող­մից: Բայց, ՙՍո­սի­նե­րի պու­րակ՚ պե­տա­կան ար­գե­լա­վայ­րում գույ­քագ­րել ենք տար­բեր տա­րի­քի 2563 սո­սի՝ արևե­լյան, 85 ըն­կու­զե­նի, 38 ու­ռե­նի, 25 թխ­կի, 33 կաղ­նի՝ ա­րաք­սյան: ՙԿա­չա­ղա­կա­բերդ՚ ազ­գա­յին պար­կի տա­րած­քում Ար­ցա­խում ա­ռա­ջին ան­գամ ու­սում­նա­սի­րել և ներ­կա­յաց­րել ենք 65 տե­սակ ա­նող­նա­շար կեն­դա­նի­ներ և 128 տե­սակ թռ­չուն­ներ, ո­րոնց վե­րա­բե­րյալ տվյալ­նե­րը հրա­տա­րակ­վել են գր­քե­րի տես­քով:
- Պե­տա­կան ա­ջակ­ցու­թյուն ստա­նո՞ւմ եք և որ­քա­նո՞վ է այն բա­վա­րա­րում։ Գո՞հ եք պե­տու­թյան կող­մից գի­տու­թյան հան­դեպ ցու­ցա­բեր­վող վե­րա­բեր­մուն­քից:
- Ան­կեղծ ա­սած՝ բա­վա­կա­նին բարդ ու ցա­վոտ հարց է: Բնա­կա­նա­բար, ե­թե երբևի­ցե պե­տա­կան ա­ջակ­ցու­թյուն ստա­նա­յինք, ա­պա հիմ­նար­կը լու­ծար­ման չէր գնա: Ժո­ղովր­դա­վար և կա­յուն զար­գաց­ման ու­ղին որ­դեգ­րած պե­տու­թյուն­նե­րի հա­մար չա­փա­զանց կարևոր­վում է սե­փա­կան բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի, այդ թվում բու­սա­կան և կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հի գնա­հատ­ման և օգ­տա­գործ­ման ող­ջա­միտ և ամ­բողջ հա­սա­րա­կու­թյան շա­հե­րին հա­մա­պա­տաս­խա­նող կա­ռա­վա­րու­մը, ո­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն կտա տվյալ ո­լոր­տում ստեղծ­վող ե­կա­մուտ­նե­րով նպաս­տել եր­կր­նե­րի տն­տե­սա­կան զար­գաց­մա­նը և հաղ­թա­հա­րել աղ­քա­տու­թյու­նը: Ա­ռանձ­նա­պես նշա­նա­կա­լի է ռե­սուրս­նե­րի թա­փան­ցիկ կա­ռա­վա­րու­մը, ո­րը կա­րող է՝ մի կող­մից ա­պա­հո­վել ո­լոր­տի կա­յուն զար­գաց­ման հա­վաս­տու­մը, մյուս կող­մից՝ հան­րա­յին բա­րիք հան­դի­սա­ցող ակ­տի­վի նկատ­մամբ հաս­տա­տել հա­սա­րա­կա­կան վե­րահս­կո­ղու­թյուն: Նշ­վա­ծի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ է յու­րա­քան­չյուր ո­լոր­տի զար­գա­ցած գի­տու­թյու­նը: Գի­տու­թյան զար­գաց­ման հո­վա­նա­վո­րը և ե­րաշ­խա­վո­րը պի­տի լի­նի պե­տու­թյու­նը, իսկ գի­տու­թյու­նը նպաս­տի տվյալ պե­տու­թյան և պե­տա­կա­նու­թյան զար­գաց­մա­նը: Այ­սօր ստեղծ­ված ի­րա­վի­ճա­կում պետք է լուրջ ու­շադ­րու­թյուն դարձ­վի բնա­կան գի­տու­թյուն­նե­րին, ո­րը, դժ­բախ­տա­բար, չի ի­րա­կա­նաց­վում: Ար­ցա­խում պե­տու­թյուն և գի­տու­թյուն կա­պը վա­ղուց կտր­ված է: Մեր երկ­րում գիտ­նա­կա­նը չի արժևոր­վում ու չի գնա­հատ­վում: Դա իր պատ­ճառ­ներն ու­նի... Ի­հար­կե, խոսքս ոչ բո­լո­րին է վե­րա­բե­րում, բայց ո­րոշ­նե­րի մոտ չե­ղած գի­տու­թյու­նը վե­րած­ված է ինք­նա­գո­վազ­դի... Հետևա­պես՝ գիտ­նա­կան գնա­հա­տե­լու հա­մար պետք է ու­սում­նա­սի­րել նրա գի­տա­կան գոր­ծու­նեու­թյու­նը: Եվ վեր­ջում ա­վե­լաց­նեմ, որ բո­լո­րին քաջ հայտ­նի է, որ պե­տու­թյու­նը հզոր է իր կր­թու­թյամբ, գի­տու­թյամբ և մշա­կույ­թով, ո­րը պետք է լի­նի մեր այ­սօր­վա ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թյան օ­րա­կար­գում։ Այ­նինչ՝ նշ­ված բո­լոր ո­լորտ­նե­րում մենք կա­ղում ենք...