[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՀԵՐԹԱԿԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅԱՆՆԵՐԻՑ...

 

Օրինաչափ է, երբ հոբելյանների ժամանակ վերաբերմունքը դառնում է ուշադիր, հայացքը՝ համընդգրկուն, տեսանելի է դառնում մինչ այդ անտեսանելին, տարիներով չասված խոսքն ասելիքվում են նոր շեշտադրումներով, նոր լույսի տակ են երևում դեպքերն ու դեմքերը, փաստերն ու իրադարձությունները...

«Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ» թեր­թի 1963թ. ապ­րի­լի 7-ի հա­մա­րը հո­բե­լյա­նա­կան է։ Թեր­թը տո­նում էր իր 40-ա­մյա­կը։ Խոս­տո­վա­նեմ, որ փնտ­րե­ցի 1933, 1943 թվա­կան­նե­րի հա­մար­նե­րը, սա­կայն ա­ռա­ջի­նի դեպ­քում ոչ մի խոսք /հա­վա­նա­բար 10 տա­րին քիչ ժա­մա­նա­կա­հատ­ված է հա­ջո­ղու­թյուն­նե­րը ժո­ղո­վե­լու հա­մար/, 1943-ին Մեծ Հայ­րե­նա­կա­նի տա­րի­ներն էին և հո­բե­լյան­ներ նշե­լու ժա­մա­նա­կը չէր, թեր­թե­ցի 1953 թվա­կա­նի` թեր­թի 30-ա­մյա­կի հա­մա­րը՝ քար լռու­թյուն, ին­չը սկզ­բից ինձ զար­մաց­րեց, սա­կայն միտքս մի փոքր «չար­չա­րե­լուց» հաս­կա­ցա պատ­ճա­ռը. մեկ ա­միս ա­ռաջ կյան­քից հե­ռա­ցել էր «Ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հայր» Ի. Վ. Ստա­լի­նը, էլ ի՞նչ հո­բե­լյա­նի մա­սին կա­րող էր խոսք լի­նել։ Եվ ա­հա ար­դեն 40-ա­մյա­կի առ­թիվ շնոր­հա­վո­րանք­նե­րի, գնա­հա­տա­կան­նե­րի պա­կաս չկար... ԼՂ մարզ­կո­մի և աշ­խա­տա­վոր­նե­րի դե­պու­տատ­նե­րի ԼՂԻՄ մարզ­սո­վե­տի շնոր­հա­վո­րա­կան ու­ղեր­ձում աս­վում է «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ը իր գո­յու­թյան 40 տա­րում կարևոր դեր է խա­ղա­ցել աշ­խա­տա­վոր­նե­րին կո­մու­նիս­տա­կան պար­տիա­յի շուր­ջը հա­մախմ­բե­լու, նրանց քա­ղա­քա­կան դաս­տիա­րա­կու­թյան, մար­զի է­կո­նո­մի­կա­յի և կուլ­տու­րա­յի բար­գա­վաճ­ման բնա­գա­վա­ռում։ Այժմ, երբ սո­վե­տա­կան ամ­բողջ ժո­ղովր­դի հետ միա­սին Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի աշ­խա­տա­վոր­նե­րը պայ­քա­րում են պար­տիա­յի 22-րդ հա­մա­գու­մա­րի ո­րո­շում­նե­րի, յոթ­նա­մյա­կի ա­ռա­ջադ­րանք­նե­րի կեն­սա­գործ­ման հա­մար, էլ ա­վե­լի է մե­ծա­նում «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ» թեր­թի՝ որ­պես կո­լեկ­տիվ կազ­մա­կերպ­չի ու կո­լեկ­տիվ պրո­պա­գան­դիս­տի դե­րը։
Պար­տիա­յի մար­զա­յին կո­մի­տեն, աշ­խա­տա­վոր­նե­րի դե­պու­տատ­նե­րի մար­զա­յին սո­վե­տը վս­տա­հու­թյուն են հայտ­նում, որ «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ» թերթն այ­սու­հետ ևս կլի­նի պար­տիա­կան և սո­վե­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի մար­տա­կան օր­գա­նը՝ մար­զի առջև դր­ված հո­յա­կապ խն­դիր­նե­րի կա­տար­ման գոր­ծում։
Նույ­նա­բո­վան­դակ շնոր­հա­վո­րանք­ներն ան­պա­կաս են թեր­թի հո­բե­լյա­նա­կան հա­մա­րից, վեր­ջի­ննե­րիս շար­քում են «Կո­մու­նիստ» /հա­յե­րեն/ թեր­թի խմ­բագ­րու­թյու­նը, «Սո­վե­տա­կան Հա­յաս­տան» թեր­թի խմ­բագ­րու­թյու­նը և այլն։
Ղար­մե­տաքս­կոմ­բի­նա­տի կար­ժո­ղու­հի, սո­ցիա­լիս­տա­կան աշ­խա­տան­քի հե­րոս Գո­հա­րիկ Սա­րի­նյա­նը գրում է. «Մոր նման բռ­նել ես իմ ձեռ­քից, հույս ու ներ­շն­չանք տվել ինձ, գո­վել իմ աշ­խա­տան­քը, հետևել իմ ա­ռա­ջըն­թա­ցին։ Ա­ռա­ջին օ­րե­րից, երբ ես ե­րի­տա­սարդ բան­վո­րու­հի էի, մինչև այ­սօր դու ոգևո­րել ես ինձ, և ես լա­րել եմ ուժ ու ե­ռանդ, որ լի­նեմ ա­ռա­ջա­վոր­նե­րի շար­քում, քայ­լեմ մր­ցու­թյան ա­վան­գար­դում։
Դու օգ­նել ես ինձ, և ես այ­սօր իմ կրծ­քին հպար­տու­թյամբ եմ կրում Լե­նի­նի շքան­շա­նը և Ոս­կե աստղ մե­դա­լը»։
Մաս­նա­գի­տու­թյամբ ագ­րո­նոմ Ս. Բար­սեի ցան­կու­թյունն է, որ «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ն ա­մե­նից ա­ռաջ ճշ­մար­տա­ցի լի­նի, պաշտ­պա­նի ա­մեն մի լավ նա­խա­ձեռ­նու­թյուն, ա­նո­ղո­քա­բար խա­րա­զա­նի ագ­րո­կա­նոն­նե­րի խախտ­ման ա­մեն մի փաստ.
- Ես «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ին թղ­թակ­ցում եմ ա­ռա­ջին հա­մար­նե­րից։ Նա քիչ բան չի ա­րել գյու­ղատն­տե­սա­կան գի­տու­թյու­նը պրո­պա­գան­դե­լու ուղ­ղու­թյամբ։ Հատ­կա­պես գյու­ղատն­տե­սու­թյան սո­ցիա­լիս­տա­կան վե­րա­կա­ռուց­ման և Հայ­րե­նա­կան պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րին, երբ քիչ էին բարձ­րո­րակ մաս­նա­գետ­նե­րը, «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ը շո­շա­փե­լի օգ­նու­թյուն է ցույց տվել գյու­ղի մարդ­կանց։

Հի­շում եմ այս­պի­սի մի դեպք։ 1943 թվա­կա­նին էր։ Կոլ­տն­տե­սու­թյուն­ներ էի գնա­ցել՝ հնձ­վոր­նե­րի աշ­խա­տան­քի վար­ձատ­րու­մը կա­նո­նա­վո­րե­լու գոր­ծում տե­ղում օգ­նե­լու հա­մար։ Եվ ինչ­քան լավ էր, որ հա­մա­րյա ա­մեն կոլ­տն­տե­սու­թյու­նում բրի­գա­դա­վար­նե­րը գր­պա­նից հա­նում էին «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ի այդ տար­վա հու­նի­սի 23-ի հա­մա­րը, ուր տպագր­ված էր ՙԽր­ձի փա­թի հետևան­քով կես մի­լիոն աշ­խօ­րի շռայ­լու­մը վե­րաց­նե­լու հա­մար» հոդ­վա­ծը։
Տպա­գիր խոս­քը ազ­դու է։ Ես հա­մոզ­վել եմ Չլդ­րա­նի կոլ­տն­տե­սու­թյու­նում կար­տո­ֆի­լի սերմ­նա­բու­ծա­րան հիմ­նադ­րե­լիս։ Կար­տո­ֆի­լի մշակ­ման աշ­խա­տանք­ներն այս­տեղ ձգձգ­վում էին։ Այդ­պի­սին էր դրու­թյու­նը նաև մի շարք այլ տե­ղե­րում։ Ա­մեն տեղ չէի հասց­նում լի­նել և օգ­նել։ Ստիպ­ված ե­ղա թեր­թում հան­դես գալ քն­նա­դա­տա­կան հոդ­վա­ծով, ո­րը գոր­ծին շատ օգ­նեց։
Հայ­րե­նա­կան մեծ պա­տե­րազ­մի մաս­նա­կից, մար­տա­կան տաս­նյակ շքան­շան­նե­րի աս­պետ Ա. Մով­սի­սյա­նի «Իմ մար­տա­կան ըն­կե­րը» հոդ­վա­ծում կար­դում ենք. «...Հի­շում եմ, 1944 թվա­կա­նին էր։ Սո­վե­տա­կան բա­նա­կի զո­րա­մա­սե­րը Կեր­չում ա­հեղ ու դժ­վա­րին մար­տեր էին մղում հիտ­լե­րյան հրո­սա­կախմ­բե­րի դեմ։ Հա­զա­րա­վոր ռում­բե­րից ու ա­կան­նե­րից տն­քում էր մայր հո­ղը։
Ա­հա այդ օ­րե­րին էր, որ ստա­ցա «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ» թեր­թի մի հա­մա­րը։ Նրա­նում «Ող­ջո՜ւյն կար­միր բա­նա­կի հե­րո­սա­կան մար­տիկ­նե­րին՝ Ղա­րա­բա­ղի զա­վակ­նե­րին» խո­րագ­րի տակ զե­տեղ­ված նյու­թե­րում գր­ված էր նաև իմ մա­սին։
Ան­ցան օ­րեր ու ա­միս­ներ և ես ա­վե­լի սի­րե­ցի հայ­րե­նի Ղա­րա­բա­ղում լույս ըն­ծայ­վող թեր­թը։ Նրա­նում տպագր­ված նյու­թե­րը ես թարգ­մա­նում և պատ­մում էի իմ ռուս, ուկ­րաի­նա­ցի, ուզ­բեկ, վրա­ցի ըն­կեր­նե­րին։ Նրանք մեծ հա­ճույ­քով էին լսում իմ պատ­մա­ծը։
Հայ­րե­նա­կան մեծ պա­տե­րազ­մի օ­րե­րին «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»-ի մի­ջո­ցով ի­մա­ցա Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի մար­տիկ­նե­րի հե­րո­սա­կան գոր­ծե­րի, Ղա­րա­բա­ղի աշ­խա­տա­վոր­նե­րի ան­ձն­վեր աշ­խա­տան­քի մա­սին։ Այդ ա­մե­նը ոգևո­րում էր ինձ և իմ ըն­կեր­նե­րին՝ սի­րե­լի Հայ­րե­նի­քի ա­զա­տու­թյան հա­մար մղ­վող մար­տե­րում»։
«Մեր թղ­թա­կից­նե­րը» վեր­տա­ռու­թյամբ թղ­թակ­ցու­թյան մեջ խոս­վում է «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ» թեր­թի ակ­տիվ թղ­թա­կից­նե­րի մա­սին, ո­րոնք ի­րենց հոդ­ված­նե­րով գրա­վում են ըն­թեր­ցող­նե­րի ու­շադ­րու­թյու­նը, թեր­թի մի­ջո­ցով բարձ­րաց­նում կեն­սա­կան հար­ցեր, սուր գր­չով վեր հա­նում այս կամ այն թե­րու­թյուն­նե­րը։ Գրե­թե վեց տաս­նա­մյակ անց նպա­տա­կա­հար­մար գտանք մեր ըն­թեր­ցող­նե­րի հի­շո­ղու­թյան մեջ թար­մաց­նել նրանց ա­նու­ններն ու խմ­բան­կա­րը, որ տեղ է գտել նույն հո­բե­լյա­նա­կան հա­մա­րում... Հ. Բեգ­լա­րյան, Ս. Համ­զո­յան, Մ. Գալս­տյան, Ռ. Բա­լա­յան, Շ. Աբ­րա­հա­մյան, Մ. Հայ­րա­պե­տյան, Լ. Մկրտ­չյան, Տ. Բար­սե­ղյան, Մ. Դո­լու­խա­նյան։

Մեր ու­շադ­րու­թյու­նից չէր կա­րող վրի­պել թեր­թի ա­ռաջ­նոր­դող հոդ­վա­ծը՝ «Ա­հա և իմ քա­ռա­սուն տա­րին» վեր­նագ­րով, ո­րը յու­րա­հա­տուկ հաշ­վետ­վու­թյունն է ան­ցած 4 տաս­նա­մյա­կի...
Հաշ­վետ­վու­թյու՞ն տալ։ Ըստ երևույ­թին, դրա կա­րի­քը չկա, ես իմ ամ­բողջ էու­թյամբ ըն­թեր­ցո­ղի աչ­քի ա­ռաջ եմ։
Աշ­խարհ եմ ե­կել 1923 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 4-ին, Շու­շի քա­ղա­քում։ Սկզ­բում «Ղա­րա­բա­ղի գեղ­ջուկ» էի, հե­տո՝ «Խոր­հր­դա­յին Ղա­րա­բաղ» և ա­պա՝ «Սո­վե­տա­կան Ղա­րա­բաղ»։ Հենց սկզ­բից նետ­վել եմ պայ­քա­րի մեջ, մար­տն­չել նեպ­մա­նա­կան­նե­րի ու կու­լա­կու­թյան դեմ, հա­նուն գյու­ղատն­տե­սու­թյան սո­ցիա­լիս­տա­կան վե­րա­կա­ռուց­ման ու հե­տա­գա զար­գաց­ման, հա­նուն կուլ­տու­րա­կան ռևո­լյու­ցիա­յի։ Հե­տո՝ Հայ­րե­նա­կան մեծ պա­տե­րազմ, հետ­պա­տե­րազ­մյան հն­գա­մյակ­ներ, բար­գա­վա­ճում՝ մեր ժո­ղովր­դի կյան­քի ու աշ­խա­տան­քի բո­լոր աս­պա­րեզ­նե­րում։ Եվ ա­մեն ան­գամ էլ՝ նո­րա­նոր խն­դիր­ներ բոլշևի­կյան մա­մու­լի ա­ռաջ։ Ես էլ, ի­հար­կե, ու­ժե­րիս չափ մաս­նակ­ցել եմ այդ խն­դիր­նե­րի կա­տար­մա­նը։ Ջա­նա­ցել եմ, մեծ Լե­նինն է պա­հան­ջել, լի­նել ոչ միայն կո­լեկ­տիվ պրո­պա­գան­դիստ ու ա­գի­տա­տոր, այլև կո­լեկ­տիվ կազ­մա­կեր­պիչ։
Թե­րու­թյուն­նե՞րս։ Ի­հար­կե, դրանք էլ ե­ղել են. տեղ-տեղ սայ­թա­քել եմ, տեղ-տեղ թույլ ու ա­նա­տամ եմ ե­ղել, գու­ցե և ո­րոշ դեպ­քե­րում ան­հար­կի խիստ եմ ե­ղել։ Դա ես էլ զգում եմ։ Ա­ռածն ա­սում է՝ չի սխալ­վում նա, ով ո­չինչ չի ա­նում։ Դա ճիշտ է։ Բայց ես դրա­նով չեմ ու­զում ար­դա­րաց­նել իմ սխալ­նե­րը և չեմ ա­պա­հո­վագ­րում ինձ հե­տա­գա­յի հա­մար։ Ե­կեք չս­խալ­վենք, դա ա­մե­նից լավն է, ես պար­տա­վոր­վում եմ չս­խալ­վել։
Բայց ես իմ խոս­տու­մը կա­րող եմ կա­տա­րել միայն ձեր ան­շա­հախն­դիր և ան­կեղծ օգ­նու­թյամբ, սի­րե­լի ըն­թեր­ցող­ներ։ Չէ՞ որ ձեզ­նով է պայ­մա­նա­վոր­ված իմ ու­ժը։ Դրա հա­մար էլ այ­սօր չեմ կա­րող իմ շնոր­հա­կա­լա­կան խոս­քը չա­սել լա­վա­գույն օգ­նա­կան­նե­րիս՝ մար­տու­նե­ցի Մ. Դո­լու­խա­նյա­նին, բա­լու­ջե­ցի Ա. Վեր­դյա­նին, չայ­լուե­ցի Մ. Խա­չատ­րյա­նին, մեծ թաղ­լար­ցի Մ. Բա­լյա­նին, ստե­փա­նա­կերտ­ցի Տ. Բար­սե­ղյա­նին և շատ շա­տե­րին։ Բո­լո­րին թվար­կել հնա­րա­վոր չէ, ո­րով­հետև ձեր թի­վը հա­զա­րից անց է։ Իսկ մաս­նա­գետ հե­ղի­նակ­նե՞­րը. մի՞­թե ես կա­րող եմ չհի­շել գյու­ղատն­տես Ջ Լա­լա­յա­նին ու զոո­տեխ­նիկ Մ. Հայ­րա­պե­տյա­նին, բժիշկ­ներ Վ. Դա­դա­մյա­նին և Խ. Բո­զյա­նին, մեր ին­ժե­ներ­նե­րին ու տեխ­նիկ­նե­րին, ու­սու­ցիչ­նե­րին, կուլ­տու­րա­յի աշ­խա­տող­նե­րին, մեր գրող­նե­րին ու բա­նաս­տեղծ­նե­րին...
Բայց ե­կեք չպար­ծե­նանք։ Ա­րա­ծի հա­մե­մա­տու­թյամբ մեր ա­նե­լի­քը դեռ ա­վե­լի շատ է։ Ա­հա մեր պար­տիան գծել է կո­մու­նիզ­մի հաղ­թա­նա­կի քսա­նա­մյա ու­ղին։ Եվ ես, որ գի­տեմ իմ դե­րը այդ ճա­նա­պար­հին, պետք է սր­բու­թյամբ կա­տա­րեմ այն։ Ու­րեմն օգ­նե­ցեք ինձ, օգ­նե­ցեք, որ ես կա­րո­ղա­նամ պար­տիա­յի գա­ղա­փար­նե­րը մաս­սա­նե­րին հասց­նել, կա­րո­ղա­նամ իմ բա­ժի­նը մտց­նել լավն ու ա­ռա­ջա­վո­րը ձեռ­նար­կու­թյուն­նե­րում, կոլ­տն­տե­սու­թյուն­նե­րում, կյան­քի բո­լոր բնա­գա­վառ­նե­րում ար­մա­տա­վո­րե­լու գոր­ծում։ Այդ ճա­նա­պար­հին ես պետք է և՛ քա­րո­զեմ, և՛ գո­վեմ, և՛ քն­նա­դա­տեմ։
Քա­ռա­սուն տա­րե­կան եմ։ Ա­սել է թե՝ առ­նա­կան հա­սակ ու­նեմ և ինձ սա­զա­կան չէ սխալ­վելն ու կա­կա­զե­լը։ Սր­բու­թյամբ կկա­տա­րեմ այն ա­մե­նը, ինչ իմ ա­ռաջ դրել են մեր մեծ պար­տիան և կա­ռա­վա­րու­թյու­նը։ Ի­հար­կե, քո օգ­նու­թյամբ, հար­գե­լի թղ­թա­կից։

«ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՂԱՐԱԲԱՂ»

Սիրվարդ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ