[ARM]     [RUS]     [ENG]

ՀԱ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒՆ. Ի­ՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՝ ՄԻՖ

Սո­ֆի ԲԱ­ԲԱ­ՅԱՆ

 Ա­մե­րի­կա­ցի պատ­մա­բան և փի­լի­սո­փա Վիլ­լիամ Լայն Քրայգն ա­սել է. ՙՀա­րու­թյան վար­կա­ծը և՜ ստու­գե­լի է, և՜ հեր­քե­լի: Այն ստու­գե­լի է՝ դա­տարկ գե­րեզ­մա­նի պատ­մա­կան ճշ­մար­տու­թյու­նը, Քրիս­տո­սի երևա­լը և քրիս­տո­նեա­կան հա­վա­տի ծա­գումն ա­պա­ցու­ցե­լու մի­ջո­ցով, իսկ հեր­քե­լի է՝ ժխ­տե­լով վե­րը նշ­ված­նե­րը կամ նա­տու­րա­լիս­տա­կան բա­ցատ­րու­թյուն­ներ ներ­կա­յաց­նե­լով դրանց հա­մար: Ի­րա­կա­նում ես պետք է այն­քան ա­ռաջ գնամ, որ­պես­զի ա­սեմ, որ չկա գեթ մեկ դեպք հա­րու­թյան նկա­րագ­րու­թյան մեջ, որ սկզ­բուն­քո­րեն անհ­նա­րին լի­նի պատ­մա­կա­նո­րեն ստու­գել կամ ժխ­տել՚:

Ըստ քրիս­տո­նեա­կան փոր­ձա­գետ­նե­րի՝ հեր­քե­լու հա­մար Քրիս­տո­սի հա­րու­թյու­նը, պետք է հո­րի­նենք մի տե­սու­թյուն, ո­րը կկա­րո­ղա­նա ե­րեք պատ­մա­կան փաստ բա­ցատ­րել.


1. Քրիս­տո­սին գե­րեզ­մա­նա­փո­րի մեջ դնե­լուց 3 օր հե­տո ինչ­պե՞ս այն դա­տարկ գտն­վեց:
2. Ե­թե Քրիս­տոս հա­րու­թյուն չի ա­ռել, ա­պա ինչ­պե՞ս է խա­չե­լու­թյու­նից հե­տո մոտ 7 շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում երևում հա­րյու­րա­վոր մարդ­կանց:
3. Ինչ­պե՞ս պա­տա­հեց, որ ա­ռա­քյալ­ներն, ով­քեր վա­խից փա­խել ու ու­րա­ցել էին Տի­րո­ջը, հա­րու­թյու­նից հե­տո դար­ձան հա­մար­ձակ քա­րո­զիչ­ներ ու նա­հա­տակ­ներ:


Հա­րու­թյան ո­րոշ հա­կա­ռա­կորդ­ներ են­թադ­րում են, թե կա­նայք, ով­քեր ա­ռա­ջինն են տե­սել դա­տարկ գե­րեզ­մա­նը, կա­րող էին շփո­թել գե­րեզ­մա­նա­փո­րի տե­ղը: Մինչ­դեռ հրեա ա­ռաջ­նորդ­ներն, ով­քեր զին­վոր­ներ էին կար­գել Տի­րոջ գե­րեզ­մա­նի մոտ, այս պա­րա­գա­յում կուղ­ղեին կա­նանց սխալ­մուն­քը: Մատթևո­սի 28-րդ գլ­խում գր­ված է, որ հրեա ա­ռաջ­նորդ­նե­րը կա­շա­ռել են զին­վոր­նե­րին, որ­պես­զի վեր­ջին­ներս ա­սեն, թե իբր քնով են ան­ցել, ին­չից օգտ­վել են ա­շա­կերտ­ներն ու գո­ղա­ցել Հի­սու­սի մար­մի­նը: Հարց. ե­թե քնած էին, որ­տե­ղից ի­մա­ցան, թե ով է գո­ղա­ցել մար­մի­նը:


Այլ ընդ­դի­մա­խոս­ներ էլ հա­մոզ­ված են, թե ա­ռա­քյալ­նե­րը դա­վադ­րա­կան հա­մա­ձայ­նու­թյան գա­լով, փոր­ձել են ի­րենց ու­սուց­չի մահ­վան բո­թը փո­խա­րի­նել՝ Նրա հաղ­թա­կան Հա­րու­թյամբ: Ինչ­պես գի­տենք, հին դա­րե­րում կա­նայք ստո­րա­դաս­ված կար­գա­վի­ճա­կում էին, ուս­տի, ե­թե ա­ռա­քյալ­նե­րը ցան­կա­նա­յին կեղ­ծել Քրիս­տո­սի հա­րու­թյու­նը, ա­պա վս­տա­հա­բար կա­նանց ա­ռա­ջին պլան չէին մղի: Չէ՞ որ չորս ա­վե­տա­րա­նիչ­ներն էլ վկա­յում են, որ դա­տարկ գե­րեզ­մա­նը հենց կա­նայք են ա­ռա­ջինն այ­ցե­լել: Ա­ռա­ջին դա­րե­րում, երբ կա­նանց խոս­քը հա­վա­սա­րա­զոր էր ստ­րուկ­նե­րի խոս­քին, հա­ջող քայլ չէր կա­րող դիտ­վել ա­ռա­քյալ­նե­րի ՙար­կա­ծախ­նդ­րու­թյան՚ գոր­ծում նրանց գոր­ծա­ծե­լը, դա գի­տակ­ցա­բար պլան­նե­րի ձա­խո­ղում կլի­ներ:


Շա­տերն էլ ա­սում են, թե, իբր, մա­հից հե­տո Հի­սու­սի երևա­լը պար­զու­նակ հա­լյու­ցի­նա­ցիա էր: Մինչ­դեռ հո­գե­բու­ժու­թյա­նը նման բան հայտ­նի չէ, որ 500 հո­գի միևնույն հա­լյու­ցի­նա­ցիան ու­նե­նան:
Ինչ­պես ա­սում է ռուս հայտ­նի Աստ­վա­ծա­բան Ա­լեք­սեյ Օ­սի­պո­վը, ե­թե մի երևույ­թի մա­սին մեկ կամ եր­կու հո­գի են վկա­յում, կա­րող ենք կաս­կա­ծի տակ առ­նել, բայց երբ դրա մա­սին վկա­յում են շա­տե­րը, ա­պա կաս­կա­ծե­լը տհա­սու­թյուն է: Խոր­հր­դա­յին ա­թեիզ­մը չա­րախն­դում էր. ՙՔրիս­տո­սի թվա­ցյալ Հա­րու­թյան մա­սին վկա­յու­թյուն­նե­րը հա­կա­սա­կան են. մե­կը մի բան է ա­սում, մյու­սը՝ այլ՚: Սրա­նից եզ­րա­կաց­նում են, որ նրանց վկա­յու­թյուն­ներն ի­րա­տե­սա­կան չեն: Մինչ­դեռ սա պարզ մա­նի­պու­լյա­ցիա­յի փորձ է: ՙԻ­րա­վա­բա­նա­կան ֆա­կուլ­տետ­նե­րում,- ա­սում է Ա. Օ­սի­պո­վը,- տե­սեք ինչ փոր­ձար­կում­ներ են ի­րա­կա­նաց­նում. ու­սա­նող­նե­րը սպա­սում են պրո­ֆե­սո­րին, նրա փո­խա­րեն լսա­րան են ներ­խու­ժում մի խումբ ա­վա­զակ­ներ ու ծեծ­կռ­տուք սար­քում, ո­րը տևում է 2-3 րո­պե: Ա­վա­զակ­նե­րի դուրս վա­զե­լուց հե­տո, հան­դի­սա­վոր կեր­պով ներս է մտ­նում պրո­ֆե­սորն ու հարց­նում, թե տե­սե՞լ են, ար­դյոք, ինչ է կա­տար­վել: Ոգևոր­ված ու­սա­նող­նե­րը պա­տաս­խա­նում են, որ տե­սել են: Պրո­ֆե­սո­րը նրանց 10 րո­պե ժա­մա­նակ է տա­լիս ի­րենց տե­սա­ծը գրի առ­նե­լու: Այ­նու­հետև հա­վա­քում են գրած­ներն ու բարձ­րա­ձայն կար­դում: Լսա­րա­նում բուռն ծի­ծաղ է սկս­վում. ծեծ­կռ­տու­քի ման­րա­մաս­նու­թյուն­նե­րի մա­սին ա­մեն մեկն իր ըն­կա­լում­նե­րով է կիս­վում, այն դեպ­քում, երբ բո­լորն էլ նույն ի­րա­դար­ձու­թյանն էին ա­կա­նա­տես ե­ղել: Այ­նու­հետև պրո­ֆե­սո­րը սո­վո­րեց­նում է. ՙՀի­մա հաս­կա­ցա՞ք: Երբ քն­նիչ դառ­նաք, հի­շեք, որ ե­թե հան­ցա­գոր­ծու­թյան վկա­նե­րը բո­լորն անխ­տիր, կետ առ կետ նույն­կերպ պատ­մեն ե­ղե­լու­թյան մա­սին, ի­մա­ցեք, որ դա գաղտ­նի դա­վադ­րու­թյուն է: Ի­րա­կա­նում նման բան եր­բեք չի լի­նում: Աշ­խա­տում է վկա­նե­րի երևա­կա­յու­թյու­նը, յու­րա­քան­չյուրն ու­նի սու­բյեկ­տիվ ըն­կա­լում ու, սո­վո­րա­բար, տար­բեր կերպ են մա­տու­ցում ի­րենց տե­սածն ու լսա­ծը: Բայց նրանք բո­լո­րը միևնույն բանն են ա­սում ա­մե­նա­կարևո­րի մա­սին. այս պա­րա­գա­յում այն, որ ծեծ­կռ­տուք է ե­ղել, իսկ թե ով ում է հար­վա­ծել, ինչ դիր­քից և այլ ման­րա­մաս­նու­թյուն­ներ մա­տուց­վում են յու­րո­վի՚: Նույնն է կա­տար­վել նաև Քրիս­տո­սի Հա­րու­թյան մա­սին պատ­մող­նե­րի դեպ­քում. կարևոր ի­րա­դար­ձու­թյու­նը՝ Տի­րոջ Հա­րու­թյու­նը, բո­լո­րը միա­բե­րան հաս­տա­տում են, բայց մա­տուց­ման ման­րա­մաս­նու­թյուն­ներն ու ման­րուք­նե­րը, բնա­կա­նա­բար, տար­բեր­վում են: Սա խո­սում է այն մա­սին, որ վկա­նե­րը դա­վա­դիր հա­մա­ձայ­նու­թյան չեն ե­կել՝ սուտ բան հրամց­նե­լու հա­մար, այլ պատ­մել են այն, ինչ տե­սել ու լսել են: Սա Քրիս­տոս Հի­սու­սի Հա­րու­թյան ա­մե­նա­փայ­լուն ա­պա­ցույցն է՛՛:

Ի­հար­կե, տա­ռա­կեր­նե­րի հա­մար չորս ա­վե­տա­րա­նիչ­ներն ու մյուս ա­ռա­քյալ­նե­րը տար­բեր կերպ են պատ­մել Հա­րու­թյան մա­սին, բայց, ե­թե փոր­ձեն մի փոքր մտո­րել, կհաս­կա­նան, որ քրիս­տո­նյա­ներն ար­դեն 2-րդ դա­րում պետք է այդ տար­բե­րու­թյուն­նե­րը նկա­տեին ու ուղ­ղեին, բայց չեն ա­րել, ո­րով­հետև ոչ մեկն ի­րեն ի­րա­վունք չի վե­րա­պա­հել փո­խե­լու ա­ռա­քյալ­նե­րի գր­վածք­նե­րը: Դրանք մեզ են հա­սել ան­փո­փոխ:
Գանք Սո­ղո­սին, ով ոչ միայն Քրիս­տո­սի հետևոր­դը չէր, այլև հա­լա­ծում էր ե­կե­ղե­ցին, բայց Հա­րու­ցյալ Տի­րո­ջը հան­դի­պե­լուց հե­տո կտ­րա­կա­նա­պես փո­խեց իր աշ­խար­հա­յացքն ու կյան­քը, Սո­ղո­սից վե­րած­վե­լով Պո­ղո­սի, ո­րը Քրիս­տո­սի հա­վա­տա­րիմ հետևորդն ու ա­ռա­քյա­լը դար­ձավ: Կորն­թա­ցի­նե­րին ուղղ­ված ա­ռա­ջին նա­մա­կում վեր­ջինս ա­սում է. ՙԵւ ե­թէ Քրիս­տոս յա­րու­թիւն չի ա­ռել, ի զուր է ձեր հա­ւա­տը. եւ տա­կա­ւին նոյն մեղ­քե­րի մէջ էք՚:
Իսկ այն, որ ա­ռա­քյալ­ներն ու սուրբ հայ­րե­րը մար­տի­րո­սու­թյան են գնա­ցել ա­վե­տա­րա­նե­լով Տի­րոջ Հա­րու­թյու­նը, ան­ցել բազ­մա­թիվ տա­ռա­պանք­նե­րով, են­թարկ­վե­լով կտ­տանք­նե­րի, մի՞­թե Տի­րոջ Հա­րու­թյան ա­պա­ցույ­ցը չէ: Ո՞վ կհա­մար­ձակ­վի մեռ­նել ստի հա­մար:


ՙՆրա հա­մար է իմ Հայրն ինձ սի­րում, որ ես իմ կեանքն եմ տա­լիս, որ­պէս­զի վերս­տին այն առ­նեմ: Այն ինձ­նից ոչ ոք չի վերց­նի, այլ ես ինքս եմ այն տա­լիս. իշ­խա­նու­թիւն ու­նեմ այն տա­լու եւ իշ­խա­նու­թիւն ու­նեմ վերս­տին այն առ­նե­լու. այս պա­տուէ­րը իմ Հօ­րից ստա­ցայ՚:

ՙՔրիս­տոս Յա­րեաւ ի մե­ռե­լոց՚
ՙՕրհ­նեալ է Յա­րու­թիւնն Քրիս­տո­սի՚

Հի­սուս Քրիս­տո­սի հրա­շա­փառ Հա­րու­թյան տո­նը կոչ­վում է նաև Զա­տիկ, ո­րը նշա­նա­կում է զա­տում, բա­ժա­նում, հե­ռա­ցում մեղ­քե­րից և վե­րա­դարձ առ Աստ­ված: Զա­տի­կը Հայ Ա­ռա­քե­լա­կան Ս. Ե­կե­ղե­ցու 5 տա­ղա­վար տո­նե­րից մեկն է: Ս. Հա­րու­թյան տո­նի նա­խըն­թաց ե­րե­կո­յան ե­կե­ղե­ցի­նե­րում մա­տուց­վում է Ճրա­գա­լույ­ցի Ս. Պա­տա­րագ, ո­րով սկս­վում են զատ­կա­կան տո­նա­կա­տա­րու­թյուն­նե­րը: Ա­ռա­վո­տյան ե­կե­ղե­ցի­նե­րում կա­տար­վում է ժա­մեր­գու­թյուն, Ան­դաս­տա­նի ա­րա­րո­ղու­թյուն, ա­պա մա­տուց­վում տո­նա­կան Ս. Պա­տա­րագ: Ս. Հա­րու­թյան տո­նին հա­վա­տա­ցյալ­նե­րը մի­մյանց ող­ջու­նում են ՙՔրիս­տոս Յա­րեաւ ի մե­ռե­լոց՚ ա­վե­տի­սով, պա­տաս­խա­նում՝ ՙՕրհ­նեալ է Յա­րու­թիւնն Քրիս­տո­սի՚: Հի­սուս Քրիս­տո­սի հրա­շա­փառ Հա­րու­թյան տո­նը Հայ Ե­կե­ղե­ցին նշում է հի­սուն օր շա­րու­նակ՝ մինչև Հո­գե­գալս­տյան տոն (Պեն­տե­կոս­տե): Այս ըն­թաց­քը կոչ­վում է Հի­նանց շր­ջան կամ Հի­նունք, ո­րը ծա­գում է ՙհի­սունք՚ բա­ռից:
Զատ­կի տո­նին հա­վա­տա­ցյալ­նե­րը ձու են ներ­կում: Ներկ­ված ձուն հա­մար­վում է Հա­րու­թյան և նոր կյան­քի խոր­հր­դա­նիշ: Կար­միր գույ­նը խոր­հր­դան­շում է խա­չյալ Հի­սու­սի կեն­դա­նա­րար ա­րյու­նը, որ թափ­վեց մարդ­կու­թյան փր­կու­թյան հա­մար: Ըստ Ս. Գրի­գոր Տաթևա­ցու՝ ՙՄիայն Զատ­կին ենք ձու ներ­կում, ո­րով­հետև ձուն օ­րի­նակ է աշ­խար­հի՚, և ինչ­պես ի­մաս­տուն­ներն են ա­սում. ՙԴր­սի կեղևը նման է եր­կն­քին, թա­ղան­թը՝ օ­դին, սպի­տա­կու­ցը՝ ջրին, դեղ­նուցն էլ եր­կիրն է: Իսկ կար­միր գույ­նը խոր­հր­դան­շում է Քրիս­տո­սի ա­րյու­նը: Եվ մենք կար­միր ձուն մեր ձեռ­քե­րի մեջ առ­նե­լով` հռ­չա­կում ենք մեր փր­կու­թյու­նը՚: